‘Bizarre moord: chirurg in stukken gezaagd door dader’. ‘Ernstige mishandeling vastgelegd: kneuzingen en hersenschudding tot gevolg’, ‘Zoon van bekende acteur krijgt levenslang voor brute moord’. ‘Rotterdam opnieuw moordhoofdstad van Nederland’. En ga zo maar door. Je zou het niet zeggen als je wat rondneust in kranten en op nieuwssites, maar in vergelijking met een paar decennia geleden zijn de criminaliteitscijfers gedaald. Spectaculair zelfs. Maar we vóélen ons nauwelijks veiliger. Hoe komt dat?
De harde cijfers
Het aantal geregistreerde misdrijven is volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) gedaald van ongeveer 1,5 miljoen rond de millenniumwisseling naar zo’n 800.000 in 2023. Het aantal geweldsmisdrijven, denk aan mishandeling, moord, doodslag en zedenmisdrijven, ging van ruim 100.000 naar ongeveer 75.000. Het aantal vermogensmisdrijven zoals diefstal, inbraak en afpersing daalde zelfs nog harder: van ruim 950.000 naar zo’n 460.000.
Dit zou ons een veiliger gevoel moeten geven, zou je zeggen, al kun je wel wat opmerkingen plaatsen bij zulke ogenschijnlijk harde data (zie het kader ‘Keiharde kanttekeningen’). De genoemde CBS-cijfers zijn gebaseerd op het aantal aangiftes bij de politie. Maar je kunt ook op een andere wijze onderzoek doen naar het aantal misdrijven: door mensen te vragen of ze slachtoffer zijn geweest. Als je dat jaar in, jaar uit doet, zie je ook of de criminaliteit stijgt of daalt.
Of we ons veilig voelen of niet draait om veel meer dan alleen het aantal getelde misdrijven
Sterker nog, dat is beter, stelt onderzoeker Wim Bernasco van het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR): ‘In zijn algemeenheid geven ‘slachtofferschapsenquêtes’ de betrouwbaarste schattingen.’ Mensen doen namelijk lang niet altijd aangifte, en in slachtofferstudies komen ook misdrijven naar voren waarmee mensen niet naar de politie stappen. Zoals fietsendiefstallen. Omdat die zelden worden opgelost, nemen veel mensen niet de moeite om daar aangifte van te doen. Of zedenmisdrijven, waarover slachtoffers vaak zwijgen uit schaamte of omdat ze bang zijn voor de gevolgen als ze wél naar de politie gaan.
De Veiligheidsmonitor van het CBS is zo’n studie. In 2023 werden daarvoor 180.000 Nederlanders ondervraagd. Ook hier zien we een rooskleurig beeld: het aantal slachtoffers daalt grofweg even snel als het aantal processen-verbaal. Kortom, het gaat écht de goede kant op met de criminaliteit: de cijfers gaan omlaag.
Gevoel zegt iets anders
Aan het begin van deze eeuw voelde 21 procent van de Nederlanders zich soms of vaak onveilig. In 2023 was dat maar liefst 37 procent, blijkt uit de Veiligheidsmonitor. Ons gevoel laat zich dus niet leiden door de daadwerkelijke misdaadcijfers. Hoe komt dat? Allereerst is het goed om te weten hoe dit gevoel wordt gemeten. In de Veiligheidsmonitor krijgen mensen allerlei vragen voorgelegd, zoals ‘Voel je je weleens onveilig op straat?’, ‘Loop je weleens om vanwege onveilige plekken?’, ‘Voel je je onveilig als je alleen thuis bent?’ Als je daar met een kritische bril naar kijkt, kun je zeggen: best wel sturend.
Dat kan een vertekend beeld opleveren, beaamt bestuurskundige en veiligheidsexpert Ronald van Steden, universitair hoofddocent aan de Vrije Universiteit Amsterdam en senior onderzoeker bij het NSCR. ‘Ik vind het eerlijk gezegd niet zo’n goede manier van vragen stellen. Als je mensen vraagt of ze zich weleens onveilig voelen, zeggen ze al snel ‘ja’. De grote vraag is: wat betekent dat nou, als iemand zegt zich onveilig te voelen? Pel je dat af, dan zie je dat daar een hele wereld achter zit.’
Overal overlast
Of we ons veilig voelen of niet, gaat om veel meer dan alleen het aantal misdrijven. ‘Je zou kunnen stellen dat niet alleen de geregistreerde criminaliteit weinig te maken heeft met de veiligheidsbeleving van mensen, maar ook de feitelijke criminaliteit’, zegt Bernasco. Dus ook de misdrijven die níét in de CBS-statistieken belanden. Volgens hem heeft ons veiligheidsgevoel meer te maken met overlast.
Word je vaak geconfronteerd met geluidshinder, hangjongeren, openbare dronkenschap, drugsoverlast of verwarde personen? Dan kruipt dat onder je huid en voel je je minder veilig, is het idee. Een vrouw die wordt nagefloten op straat zal misschien niet altijd concreet bang zijn om slachtoffer te worden van aanranding of verkrachting, voegt Van Steden daaraan toe. ‘Maar zoiets geeft wel een unheimisch gevoel.’
En zie: de door de politie geregistreerde overlast stijgt sterk. Het aantal gemelde incidenten nam tussen 2012 en 2023 met 49 procent toe. Het sterkst steeg de overlast door daklozen (plus 221 procent), verwarde personen (198 procent) en alcohol-en drugsgebruik (181 procent).
Alles wordt minder
Veiligheidsexpert Van Steden is ervan overtuigd dat ook brede maatschappelijke ontwikkelingen een rol spelen. Steeds meer mensen voelen zich onbehaaglijk in de moderne samenleving. Dat heeft allerlei oorzaken, waarvan de belangrijkste volgens hem neerkomen op één ding: een gebrek aan ‘basisvertrouwen’. Wat bedoelt hij daarmee?
‘Ons leven is zo veilig, dat we het laatste restje onveiligheid niet lijken te kunnen verdragen’
‘Samenleven veronderstelt dat mensen van zichzelf, elkaar en hun omgeving op aankunnen, zodat zij zich beschermd en geborgen weten.’ Met dit vertrouwen in elkaar is het niet best gesteld.
‘Ten eerste vanwege heel grote processen, zoals individualisering en polarisering.’ De wereld wordt groter en groter, en mensen lijken steeds meer tegenover elkaar te staan in plaats van naast elkaar. ‘Daarnaast hebben mensen niet langer het gevoel dat alles beter wordt, maar dat het juist slechter gaat met de wereld. En dat hun kinderen het minder goed zullen hebben dan zijzelf. Het optimistische toekomstperspectief is weg.’ Daarbij spelen bijvoorbeeld klimaatverandering en oorlogen een rol.
En alsof dat allemaal nog niet genoeg is, hebben veel mensen ook het gevoel dat ze minder op de overheid kunnen terugvallen. ‘Allerlei publieke voorzieningen verdwijnen of worden minder. De bibliotheek gaat dicht, de politiepost sluit de deuren, er stopt geen bus meer in het dorp… Mensen hebben meer het gevoel dat ze op zichzelf zijn aangewezen.’ Je hoeft geen genie te zijn om te zien dat zulke ontwikkelingen een onbehaaglijk gevoel opleveren. En als dan het CBS bij je aanklopt met de vraag of je je weleens onveilig voelt? Tja…
Het grote geheel
Van Steden ziet ook een parallel met de secularisering in ons land in de afgelopen eeuw. ‘Als mensen minder het gevoel hebben dat ze onderdeel zijn van een ‘groter geheel’, of dat nu een geloofsgemeenschap is of iets anders, dan kunnen ze nog sterker het idee krijgen dat ze er alleen voor staan. Dat de samenleving er niet meer voor hen is.’ En ja, dat kan er volgens hem heel concreet voor zorgen dat ze zich onveiliger voelen.
‘Je denkt: ik ben alleen, ik ken de mensen niet meer, ik weet niet wie ik kan vertrouwen, op wie ik kan terugvallen.’ Het is allemaal vrij abstract, maar dit onbehagen kleurt wél de bril waardoor je de wereld om je heen waarneemt, en waardoor je de risico’s op misdrijven inschat. En zo hebben al die complexe, maatschappelijke ontwikkelingen invloed op ons veiligheidsgevoel, dat achterblijft bij de kelderende politiecijfers.
En nu?
Voor iedereen die zich onveiliger voelt dan nodig: grote processen zoals individualisering en polarisering aanpakken, is misschien een tikje ambitieus. Maar je kunt wel lid worden (of blijven) van ‘een groter geheel’. Wie niet in God gelooft, hoeft niet naar de kerk. Je kunt ook lid worden van een andere club. Ben je meer een einzelgänger? Dan is de lijfspreuk van Elsa uit Frozen wellicht iets voor jou: ‘laat het los’. We leven nu zo’n veilig leventje, dat we het laatste restje onveiligheid niet meer lijken te kunnen verdragen, stelt Van Steden. Maar honderd procent veilig kán gewoon niet. Daarom: laat het los. Dan helpt het niet als je veel ellende tot je neemt via de media. Als je de hele dag door hijgerige koppen leest als ‘Bizarre moord: chirurg in stukken gezaagd door dader’, ’s avonds naar Opsporing verzocht kijkt en nog een truecrimepodcast luistert, dan doet dat wel iets met je. Wat wel helpt? Deze Quest (her)lezen. We zeggen het nog maar eens: de criminaliteitscijfers kélderen.
redactie@quest.nl
MEER INFORMATIE
Het onbehagen van juf Ank, Ronald van Steden (Buijten En Schipperheijn, 2023): over de maatschappelijke achtergrond van veiligheid.
Oerbrein, bedankt
Je onveilig voelen is niet per se slecht. Sterker nog, vanuit evolutionair perspectief is het erg nuttig. Stel je een verre voorouder voor, die rondloopt met een vers geknuppeld hert over zijn schouder. Hij hoort geritsel in de bosjes, maar ziet niet meteen wat dat veroorzaakt. Nu kan hij twee dingen doen. Eén: toegeven aan het angstige voorgevoel dat hem bekruipt (misschien is het een leeuw of een vijand uit de grot verderop!) en op de vlucht slaan. Of twee: bedenken dat zo’n voorval volgens de statistieken veel vaker goed afloopt dan slecht, en rustig doorwandelen. Bij welke beslissing is de kans het grootst dat hij het kan navertellen? Precies.
Dit principe heeft zich vastgezet in ons brein. Dat merk je bijvoorbeeld op dat donkere perron, het ongure steegje of in die lege treincoupé. Daar kún je slachtoffer worden van bijvoorbeeld een seksueel roofdier. Dat is geen fijn idee. Maar je schat de kans dat het misgaat waarschijnlijk wat groter in dan hij is. Dat zorgt er tegelijk ook voor dat je geneigd bent om maatregelen te nemen, zoals bij andere mensen gaan staan of je telefoon of sleutelbos in de aanslag houden.
Keiharde kanttekeningen
De harde cijfers zijn niet altijd zo hard als ze lijken:
1. Het gaat bij misdaadstatistieken om geregistreerde criminaliteit. Alleen zaken waarvan de politie procesverbaal heeft opgemaakt, zijn daarin te zien. Het werkelijke aantal misdrijven ligt altijd hoger.
2. Mensen doen tegenwoordig minder vaak aangifte. Liet in 2012 nog 38 procent van de slachtoffers van alle gewelds-, vermogens-, en vandalismedelicten een proces-verbaal optekenen, vorig jaar was dat nog maar 32 procent. Zedenmisdrijven zijn een goed voorbeeld. Om allerlei redenen (bijvoorbeeld schaamte, afhankelijkheid van de dader of angst voor wat er gebeurt als aangifte wordt gedaan), ligt het daadwerkelijke aantal misdrijven flink hoger dan wat de statistieken daarover melden. Dus hoe vaak deze gruwelijkheden precies voorkomen?
Dit zijn de stijgers
De meeste soorten misdrijven komen minder vaak voor dan vroeger, maar niet allemaal. Zes opvallende groeiers in de afgelopen tien jaar.
ONLINECRIMINALITEIT
+ héél veel %
Dit is de grootste stijger, maar hoe sterk deze tak van misdaad precies groeit, valt moeilijk te zeggen. ‘Internetmisdrijven’ is geen aparte categorie in de CBSstatistieken. Onlinemisdrijven komen daarin onder allerlei noemers voor. Zoals ‘bedrog’ (daarvan werd in 2013 nog 21.965 keer aangifte gedaan, in 2023 was dat 48.225 keer: een groei van 120 procent), ‘oplichting’ (van 21.240 naar 46.045, plus 117 procent) en ‘computervredebreuk’ (hacken, van 2535 naar 12.180, een groei van 380 procent).
VERKRACHTING
+ 94 %
In 2013 werd hier 1245 keer aangifte van gedaan, in 2023 maar liefst 2415 keer.
AANRANDING
+ 31 %
Van 1950 aangiftes in 2013 naar 2560 vorig jaar.
HARDDRUGMISDRIJVEN
+ 17 %
Bezit, fabricage en transport: in 2013 werden 7470 processenverbaal opgemaakt, in 2023 was dit gegroeid naar 8740.
RIJDEN ONDER INVLOED
+ 17 %
Van 36.205 naar 42.210 keer.
VUURWAPEN-MISDRIJVEN
+ 7 %
Denk aan verboden wapenbezit en-handel. Van 6520 in 2013 naar 6985 vorig jaar.
Rooskleurige cijfers
Het aantal geregistreerde misdrijven in Nederland piekte in 2002: toen maakte de politie 1.505.135 keer een proces-verbaal op. Sindsdien zijn de misdaadcijfers hard gedaald, naar 807.375 vorig jaar. In 2021 lag het aantal nog lager, op 758.065. Maar dat was hartje coronatijd en toen was álles anders. Hoe dan ook, sinds 1980 is het aantal misdrijven niet meer zo laag geweest.
Het verhaal wordt nog rooskleuriger als je bedenkt dat de bevolking in de tussenliggende periode flink is gegroeid, van 14,1 miljoen in 1980 naar 17,8 miljoen vorig jaar. Daarom houdt het CBS ook bij hoeveel misdrijven er worden geregistreerd per 1000 inwoners. In 1980 waren dat er 54. In dieptepuntjaar 2002 waren dat er 92, om vervolgens te dalen naar 45 vorig jaar.
Duister gevoel
We voelen ons iets veiliger dan een aantal jaren geleden, als we de Veiligheidsmonitor van het CBS mogen geloven. Maar dit gevoel houdt geen gelijke tred met de misdaadcijfers. In 2013 zei 38,6 procent van de respondenten zich weleens of vaak onveilig te voelen. Vorig jaar lag dat percentage op 37,0. Een klein verschil, zeker als je het afzet tegen de afname in aangiften in dezelfde periode.
Helemaal opvallend zijn de antwoorden op de vraag ‘Denkt u dat de criminaliteit in uw buurt de afgelopen twaalf maanden is toegenomen, afgenomen of gelijk is gebleven?’ Het totaal aantal misdrijven in Nederland is tussen 2022 en 2023 licht gedaald en tóch denkt 12,3 procent van de mensen dat de criminaliteit in zijn of haar buurt is toegenomen. Slechts 3,9 procent dacht dat deze was gedaald (de rest antwoordde ‘Gelijk gebleven’).
