Het is de nachtmerrie van elke ouder: een thuiswonend kind van 18+ dat zich verliest in drank, drugs, gokken of gamen. De huisarrest-kaart kun je niet meer spelen op deze leeftijd. Wat werkt er dan wel?
Marieke (56) vergeet het moment nooit. Haar zoon, net negentien jaar, beloofde keer op keer dat hij zijn leven zou beteren, zijn schulden zou aflossen en zou stoppen met drugs. Maar na jaren van leugens, stelen uit de spaarpot van zijn zus en dealen vanuit huis had ze geen vertrouwen meer in hem. Als ouders besloten ze dat hun zoon moest vertrekken. 'Het was hartverscheurend. Ik voelde me schuldig dat het ons niet was gelukt hem van de drugs af te krijgen en was wanhopig.' Gelukkig lukte het om een plek voor hem te vinden in een begeleid kamerwoonproject. Later kon hij terecht in een safehouse, ver weg van het drugsmilieu waarin hij was beland. Daar zette hij na jaren van gebruik en terugvallen de knop om en kickte definitief af.
'Ik voelde me zo schuldig dat het ons niet was gelukt hem van de drugs af te krijgen'
Ze is niet de enige ouder die worstelt met een kind dat op papier volwassen is, maar in de praktijk vastloopt door drank of drugs. Opleidingen mislukken, banen houden geen stand, de verslaving zet het hele gezin onder druk. 'Je kunt niets meer afdwingen,' zegt Marieke. 'Als iemand boven de achttien jaar is, is het lastig om hulp in te schakelen zolang diegene zelf zegt dat er niets aan de hand is.'
Op zoek naar het waarom
Systeemtherapeut Saskia Noach en Jacqueline Krouwel, manager preventie bij Jellinek, zien dagelijks ouders die het spoor bijster zijn. Die boos worden of toegeven, geld blijven geven of juist de deur dichtgooien. Een pasklaar antwoord is er niet, maar ze kunnen wel houvast bieden. 'Het is herkenbaar dat ouders het gevoel hebben dat ze niets meer kunnen,' zegt Krouwel. 'In de middelbareschooltijd sta je nog relatief dicht bij je kind. Dat wordt minder naarmate ze ouder worden, en op een gegeven moment heb je geen pressiemiddelen meer.' Toch is de veronderstelling van totale machteloosheid volgens haar niet terecht. 'Probeer te ontdekken wat achter het gebruik zit. Jongeren kunnen er bijvoorbeeld last van hebben dat hun ouders veel afwezig zijn of in scheiding liggen. Middelengebruik is vaak een manier om iets anders te verdoven. Je moet erachter zien te komen wat dat andere is.'
Maar hoe begin je een gesprek zonder dat het escaleert? Wat doe je als dat toch gebeurt? Wat is het juiste moment, en wanneer bel je de politie omdat het echt onveilig wordt? In het kader 'Wat je wél kunt doen' staan concrete handvatten voor ouders, van kleine gespreksstrategieën tot hulp bij ingrijpende beslissingen.
Het kan ook gebeuren dat een kind absoluut geen hulp wil. Jacqueline Krouwel: 'Een behandeling kun je meestal niet verplichten, tenzij sprake is van acute onveiligheid of gevaar, want vanaf zestien jaar mag een jongere daar zelf over beslissen. Je kunt dan echter wel hulp zoeken voor jezelf én proberen de communicatie open te houden. Bel bijvoorbeeld de Jellinek Advieslijn (tel. 088-505 12 20) voor advies of volg de oudercursus Help, mijn kind kan niet zonder! om te leren hoe je het beste met je kind kunt omgaan. De huisarts en het lokale wijkteam kunnen eveneens met je meedenken en je ondersteunen. Maar het belangrijkste is: in gesprek blijven. Luister zonder te oordelen en respecteer het tempo van je kind, zodat de band niet breekt.'
Onvolwassen brein
Krouwel denkt ook dat ouders soms te veel verwachten van hun kind. 'Ze beseffen vaak niet dat een puberbrein op achttienjarige leeftijd niet ineens volwassen is.' Bij haar was dit ook het geval. 'Mijn brein rijpte traag, mijn ouders >
VERSLOVING IN CIJFERS
Jongvolwassenheid is een kwetsbare periode voor middelengebruik en verslavingsproblemen. In 2024 gebruikte 1 op de 5 van de 18- tot 29-jarigen cannabis. Ook alcohol speelt een grote rol: 28,2% van de 18- tot 24-jarigen heeft een verhoogd risico op alcoholproblematiek. Daarnaast blijkt gokken onder jongvolwassenen wijdverbreid: 61% van de 18- tot 24-jarigen gokte het afgelopen jaar. Jongens en jonge mannen vormen een grotere risicogroep voor veel verslavingsproblemen dan meiden en jonge vrouwen. Vooral bij drugsgebruik, gokken en problematisch gamen zijn jongens oververtegenwoordigd. Bij gamen is het verschil extra opvallend: bijna 50% van de jongens gamet dagelijks, tegenover 14% van de meiden. Bij andere middelen, zoals alcohol, nemen de man-vrouwverschillen juist af. Meiden en jongens scoren bijvoorbeeld even hoog als het gaat om vapeen en medicijngebruik. Verslaving raakt niet alleen de jongere zelf, alleen al bij alcoholproblematiek ervaren in Nederland naar schatting miljoenen naasten de gevolgen.
Bronnen: Trimbos-instituut, Jellinek
Ouders van een verslaafd kind zijn GEEN SLECHTE OUDERS
hebben heel wat met me te stellen gehad. Dat kan wel duren tot je vijfentwintigste. Het is geen excuus, maar wel een verklaring voor bepaald gedrag. Ouders van een verslaafd kind zijn dus geen slechte ouders.' Toch schamen ze zich vaak als hun kind dit soort problemen heeft. 'Alle ouders willen graag dat hun kind alles helemaal goed doet. Zodra een kind afwijkt van de norm denken ze: wat heb ik verkeerd gedaan?' Zij pleit ervoor te normaliseren dat de ontwikkeling niet overal hetzelfde verloopt. Want al die goedbedoelde, maar kortdoor-de-bochtopmerkingen van anderen, zoals 'Wees streng!' of 'Zet je zoon dan het huis uit!', kunnen heel pijnlijk zijn.
Systeemtherapeut Saskia Noach raadt aan om altijd eerlijk te zeggen wat zulke opmerkingen met je doen. 'Vertel dat je worstelt met wat er met je kind aan de hand is, en dat je nu meer hebt aan steun en een luisterend oor.'
'Vaak blijkt bij verslavingsproblemen dat de ontwikkeling van een kind op jonge leeftijd al anders verloopt, bijvoorbeeld door schooluitval, het niet halen van diploma's of een diagnose als ADHD of autisme die niet goed is begeleid,' zegt systeemtherapeut Saskia Noach. Ook Jacqueline Krouwel beschouwt jongeren met ADHD of depressie als een risicogroep die regelmatig over het hoofd wordt gezien. 'Zij gebruiken middelen soms als zelfmedicatie. Voor hen is het gebruik vaak geen doel op zich, maar een manier om met onrust of stress om te gaan.'
Beide experts zien dat het vaak de moeders zijn die als eerste hulp zoeken. Noach: 'Zij voelen meestal haarfijn aan dat er iets aan de hand is. Zoals een kort lontje, dag- en nachtritme omgooien, stemmingswisselingen en kelderende schoolresultaten. Net iets anders dan de normale puberteit, waar humeurig, afstandelijk of opstandig gedrag bij hoort. Verslaving gaat verder.' Ook sociaal verandert er vaak iets: een jongere die afstand neemt van oude vrienden en zich isoleert. Financiële signalen kunnen zijn dat een jongere vaak geld wil lenen of moeite heeft om rekeningen te betalen.
Wat je wél kunt doen
De ik-boodschap
Zeg niet dat je kind te veel gamet of middelen gebruikt. Zo'n jij-boodschap voelt als een verwijt en drukt iemand in de verdediging. Benoem juist wat het met jou doet, bijvoorbeeld: 'Ik lig ervan wakker.' Een ik-boodschap gaat over jouw gevoel, daar valt niets tegen in te brengen.
Kies het goede moment
Een gesprek over verslaving heeft weinig zin tijdens een ruzie of als je kind chagrijnig en met ontwenningsverschijnselen op de bank hangt. Kies een rustig moment waarop er ruimte is om rustig te praten, bijvoorbeeld samen in de auto of in de keuken.
Blijf betrokken
Deskundigen Saskia Noach en Jacqueline Krouwel zien dat kinderen het meest gebaat zijn bij ouders die in hen blijven geloven, ook als ze al volwassen zijn. Het gaat dan niet om blind vertrouwen, maar om actieve aanwezigheid: meedenken, grenzen stellen, je kind laten merken dat je weet wie hij of zij is, los van de verslaving.
Betrek school of mentor
Formeel moet een 18-plusser toestemming geven voor contact tussen school en ouders. Maar als ouder mag je best zelf de mentor bellen en vragen: 'Kunnen jullie een oogje in het zeil houden?'
Bied structuur
Probeer je kind mee te laten draaien thuis. Een omgedraaid dag- en nachtritme, geen taken meer uitvoeren, pas 's nachts thuiskomen en niet meer samen eten vergroten het risico op terugtrekkend gedrag en eenzaamheid, wat de verslaving verder aanwakkert.
Overweeg praktische, actieve hulp
Niet elke jongere komt verder door alleen te praten. Vraag via Jellinek of het wijkteam naar veldwerkers die soms sport inzetten als alternatief voor een gesprek, bijvoorbeeld boksen. Bij meiden ligt het accent vaak net even anders, zij zijn erbij gebaat als ze leren steviger in hun schoenen te staan, grenzen aan te geven en nee te zeggen.
Bel de politie als het onveilig wordt
Bij fysiek geweld, bedreiging of andere forse onveiligheid kan aangifte tegen je eigen kind een legitieme stap zijn. Leg in extreme gevallen vooraf contact met de politie of wijkagent en zorg dat een aangekondigde sanctie ook haalbaar is. Anders verlies je je geloofwaardigheid.
Zet je kind niet zonder plan het huis uit
Dit kan namelijk verschrikkelijk misgaan, met dakloosheid, criminaliteit en uitbuiting tot gevolg. Doe dit dus nooit zonder vangnet van een hulpverleningsorganisatie. Weet waar je kind naartoe gaat en wat het plan is.
Zoek hulp voor jezelf en je gezin
Niet alleen je kind heeft steun nodig, maar jij en de rest van het gezin ook. In iedere provincie is verslavingspreventie beschikbaar, waar iedereen zonder verwijzing terechtkan met een hulpvraag.
VOORAL MOEDERS voelen meestal haarfijn aan dat er iets aan de hand is
Op één lijn
De 23-jarige zoon van Renate (49) woont nog thuis en heeft door overmatig drinken en blowen al vier opleidingen niet afgemaakt. 'Er was een periode dat ik echt een hekel aan hem had. Niet aan wie hij is, maar aan hoe hij deed. Het lamzakkerige gedrag, de leugens, het korte lontje. Pas toen een hulpverlener zei dat dit gevoel hartstikke normaal is, kon ik het een plek geven.'
Voor Ingrid (44) is het niet een alcohol- of drugsverslaving die haar zorgen baart, maar de gameverslaving van haar 19-jarige dochter. 'Soms zit ze veertien uur per dag achter haar scherm. School is allang niet meer aan de orde, haar bijbaantje is ze kwijt, haar hele wereld speelt zich online af. Ik zag haar steeds angstiger en somberder worden, maar zodra ik het onderwerp aansneed, klapte ze dicht of reageerde ze boos.' Vooral de machteloosheid valt haar zwaar. 'Een controller kun je niet zomaar afpakken, zoals je alcohol door de wc kunt spoelen. Ik krijg lang niet alles mee van wat er online gebeurt.'
Volgens Krouwel ontwikkelt slechts een klein percentage jongeren daadwerkelijk een probleem met gamen: 'Ongeveer een of twee op de honderd.' Toch is de impact op het gezinsleven volgens systeemtherapeut Noach vergelijkbaar met die van middelengebruik. 'Kijk naar de leefgebieden school, vrije tijd en sociale contacten. Zodra het gamen deze leefgebieden verdringt, is dat een signaal dat er iets aan de hand is.'
Als gamen school, vrije tijd en sociale contacten verdringt, is dat een signaal
Verslaving gaat nooit over één persoon. Broers en zussen trekken zich soms bijvoorbeeld terug, of ze nemen taken over om hun ouders te ontzien. 'Het is belangrijk om oog te houden voor de andere kinderen,' zegt Noach. In gezinstherapie krijgt die dynamiek aandacht. Niet alleen het gebruik krijgt aandacht, maar ook jarenlange spanningen en onuitgesproken verwijten. 'Ik laat bijvoorbeeld een dochter vertellen wat haar last is geweest in de tijd dat haar broer verslavingsproblemen had en alles thuis om hem leek te draaien, terwijl haar ouders luisteren. Zo kan meer begrip voor elkaar ontstaan.'
Systeemtherapeut Noach: 'Het is moedig om dat voor jezelf toe te geven, en heel begrijpelijk. Het is het gedrag van je kind waaraan je een hekel hebt gekregen, niet het kind zelf. Dat onderscheid is belangrijk.' Een van haar belangrijkste adviezen: zorg dat je als ouders op één lijn zit. 'Stel dezelfde grenzen, ook als je gescheiden bent. Anders neem je de eigen verantwoordelijkheid van het kind weg en heeft hij of zij geen reden meer om te veranderen.'
Jacqueline Krouwel, van Jellinek, waarschuwt voor het andere uiterste: hard zijn om te choqueren. 'Sommige ouders zeggen dat hun kind een loser is. Daar zit iets definitiefs in, alsof er geen weg terug is. Je kunt ook zeggen: "Ik heb hier last van," dan wordt het geen oordeel over wie iemand is.'
Zelfzorg
Beide experts besluiten met hetzelfde advies: blijf goed voor jezelf zorgen. Systeemtherapeut Noach: 'Je kunt niet honderd procent van de ellende oplossen, maar als je twintig procent ruimte voor jezelf terugwint waarin je dingen kunt doen waarvan je oplaadt zodat je het volhoudt, dan werkt dat als een motortje.'
Hier kan Jennifer (55) over meepraten. Haar 24-jarige zoon is inmiddels twee jaar clean. 'Als ik terugkijk, zie ik dat het heel goed was dat ik voor mezelf en mijn relatie ben blijven zorgen. Samen met mijn man ben ik in therapie gegaan om elkaar te blijven vasthouden. Ik ben ook weer elke week gaan zwemmen, alleen voor mezelf. Dat hielp me om er voor mijn zoon te kunnen zijn zonder om te vallen.' Ze is opgelucht dat het nu goed met hem gaat. 'Ik ben wanhopig geweest, maar heb ergens altijd het vertrouwen gehad dat het goed zou komen. Dat houvast had ik nodig om het vol te houden.'
'Blijf in je kind geloven,' adviseert ook Jacqueline Krouwel van Jellinek. 'Wees betrokken op een manier die voor jullie werkt en schaam je niet om zelf hulp te zoeken. Erover praten met andere ouders kan prettig zijn, dan voel je je minder alleen. Daar profiteert je kind uiteindelijk ook van.'
HIER KUN JE TERECHT
• De huisarts of diens praktijkondersteuner ggz (POH-GGZ)
• Systeemtherapie of gezinstherapie, via de huisarts of rechtstreeks bij een praktijk
• Wijkagent en politie, politie.nl
• Jellinek, deskundige hulp bij preventie en verslaving, jellinek.nl
• Tactus Verslavingszorg biedt cursussen voor ouders van jongeren met een (beginnende) verslaving, tactus.nl
• Trimbos-instituut richt zich op middelengebruik en mentale gezondheid gedurende de hele levensloop, trimbos.nl
