Yolanda trouwde met een meervoudig moordenaar in de dodencel
‘Eens in de zes weken eten we samen. Dan kiezen we dezelfde ingrediënten en koken we allebei op ongeveer hetzelfde moment. Ik stel me voor dat hij zijn groenten snijdt, de pasta in het water doet. Als ik aan tafel zit met zijn foto tegenover me, voelt het alsof hij er echt is.’ Toch zal de man van Yolanda (43) nooit aan haar tafel plaatsnemen. Nooit haar hand vasthouden. Haar nooit een kus geven. Haar geliefde zit in de dodencel in Texas, hij is veroordeeld voor meervoudige moord. Yolanda leerde Billy twaalf jaar geleden kennen via de website Write a Prisoner. Wat begon met brieven, groeide al snel uit tot liefdesbrieven. Uiteindelijk trouwde ze met hem, achter glas. In de documentaire Onvoorwaardelijk zegt ze: ‘Het voelt alsof onze liefde voorbestemd is. Waarom zou ik hem anders uit negenduizend gevangenen hebben gekozen?’
Naaktfoto’s
De documentaire was in 2024 groot nieuws. Bij Jinek probeerde Yolanda uit te leggen dat het haar was overkomen. Online werd ze al snel weggezet als gek kie, als beschadigd. Er moest wel iets mis met haar zijn. Want welk weldenkend mens begint een relatie met iemand in een dodencel? Toch is Yolanda niet de enige. Voor de aantrekkingskracht die vooral vrouwen voelen voor daders van ernstige misdrijven bestaat zelfs een term: hybristofilie. Ze spreken openlijk hun bewondering uit op TikTok, zwijmelen bij foto’s, houden borden met liefdesverklaringen omhoog tijdens rechtszaken, schrijven brieven en sommigen, zoals Yolanda, gaan zelfs zo ver dat ze een relatie met hen beginnen in de gevangenis. In het nieuwe seizoen van Worst Ex Ever is te zien hoe de zaak van Wade Wilson uitgroeit tot een online obsessie. Terwijl de media uitgebreid verslag doen van de moorden waarvoor hij terechtstaat, stroomt zijn postbus vol met liefdesbrieven, berichten van bewonderaars en zelfs naaktfoto’s.
Nieuwsgierig naar daders
Volgens Janneke Schokkenbroek, communicatie-wetenschapper en criminoloog aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, is fascinatie voor moordenaars an sich helemaal niet zo vreemd. ‘Die bewondering is misschien uitzonderlijk, maar de belangstelling voor daders veel minder. We weten uit onderzoek dat vrouwen zich meer aangetrokken voelen tot true crime dan mannen. Vrouwen zijn van jongs af aan vaker bezig met hun veiligheid,’ zegt Schokkenbroek. ‘We hebben geleerd om alert te zijn en situaties in te schatten. Die voortdurende aandacht voor dreiging maakt dat vrouwen zich vaker verdiepen in wat er achter geweld schuilgaat. Niet alleen in wat er is gebeurd, maar vooral in wie de dader is en waarom. Ze gaan zoeken naar patronen. Het wordt bijna een puzzel die ze proberen te begrijpen. En bij sommigen slaat dit om in bewondering.’
Systeemtherapeut Joey Steur ziet dat ook. ‘Bij fascinatie blijf je toeschouwer. Je gruwt lekker en legt je telefoon weer weg, maar bij een kleine groep blijft het daar niet bij. Ze gaan daadwerkelijk een band aan, vertonen fangedrag, sturen brieven en investeren iets van zichzelf in de man. Vanaf dat moment heeft de relatie een functie gekregen. Ze halen er iets uit. Dat onderscheid is cruciaal, want het verklaart waarom de meesten het bij kijken houden en een enkeling niet.’
Menendez brothers
Nieuw is het fenomeen niet. Ted Bundy, de serie moordenaar die in de jaren zeventig ruim zestig mensen vermoordde, had destijds al groupies. Of het vaker voorkomt dan vroeger is lastig te zeggen; daar zijn geen harde cijfers van, simpelweg omdat het nauwelijks is onderzocht. Wel laat recent onderzoek zien dat de rol van social media in hoe we naar daders kijken niet te onderschatten is. Een studie van de Universiteit van Huddersfield, gepubliceerd in Deviant Behavior, laat zien dat jonge vrouwen die op TikTok vaker content bekijken waarin daders worden geromantiseerd, ook hoger scoren op hybristofiele neigingen. Niet omdat ze ‘veranderen’, maar omdat herhaalde blootstelling samenhangt met een verschuiving in hoe die figuren worden beleefd: minder als daders op afstand, meer als personen met een verhaal. Herkenbaar, zegt ook Steur. Zij ziet sowieso een verschuiving in de manier waarop misdaad wordt verteld, waarbij de aandacht steeds vaker van de daad naar de dader verschuift. In veel truecrimeverhalen wordt niet alleen meer verteld wat er is gebeurd, maar vooral ook waarom. Daarbij ontstaan uitgebreide daderprofielen, zoals in documentaires over bijvoorbeeld de Menendez brothers of Jeffrey Dahmer, waarin jeugd, trauma en achtergrond centraal staan. ‘Er ontstaat een antiheld met wie je kan meevoelen. Als je zo’n dader vervolgens laat spelen door een knappe acteur, maak je het kwaad bijna ongemerkt aantrekkelijk.’
De uitverkorene
Schokkenbroek beaamt dat. Volgens haar treden daarbij vergelijkbare mechanismen op als bij de bewondering voor een popster. ‘Dat noemen we een parasociale connectie: een eenzijdige band waarbij iemand emotionele betrokkenheid voelt terwijl de ander diegene niet kent. Doordat je jezelf steeds voedt met beelden en verhalen ontstaat een gevoel van nabijheid, alsof de band wederzijds is.’ TikTok versterkt dat effect. Steeds weer hetzelfde gezicht, steeds in een intieme context, bouwt een gevoel van nabijheid op waarin zo’n band kan groeien. Hoe minder je iemand echt kent, hoe makkelijker je hem zelf invult.’ Toch gaat de vergelijking met een popster maar tot op zekere hoogte op, zeggen de deskundigen. Steur: ‘Juist het verboden en maatschappelijk afgekeurde karakter maakt de dynamiek anders. Waar fandom draait om gedeelde bewondering, draait dit vaker om exclusiviteit. Het idee dat jij degene bent die hem écht kent, terwijl de rest van de wereld hem afwijst, maakt het intiemer en hardnekkiger dan fandom. Bij een popster ben je een van velen. Bij hem ben je de uitverkorene.’ En precies dat zie je terug bij Yolanda. Waar Billy in gerechtelijke documenten wordt omschreven als gewelddadig, onvoorspelbaar en manipulatief, ziet zij een andere man. In de documentaire zegt ze: ‘Hij heeft mij altijd eerlijk verteld wat hij in het verleden gedaan heeft. Ik vertrouw hem gewoon. Billy heeft een kleine slechte kant, maar ik zie vooral zijn goede kant. Als ik lees wat ze over hem schrijven, is het voor mij net alsof het over iemand anders gaat. Zo ken ik hem niet. Het is mijn vent, dus ik laat hem niet in de steek.’
“Vrouwen zijn van jongs af aan vaker bezig met hun veiligheid’
“Billy heeft een kleine slechte kant, maar ik zie vooral zijn goede kant’
Veilige intimiteit
Die overtuiging dat jij de ‘echte’ persoon achter de misdaad ziet, verklaart volgens Schokkenbroek niet alles. Ook de omstandigheden van zo’n relatie spelen een rol. ‘Je moet niet vergeten dat dit ook een relatief veilige vorm van intimiteit kan zijn,’ zegt ze. ‘Er ligt veel controle bij de vrouw, in tegen stelling tot in veel andere relaties. Je weet waar hij is en in grote lijnen wat hij doet. Tegelijk ontstaat er afhankelijkheid: jij zorgt voor hem, of stuurt bijvoorbeeld geld voor de gevangeniswinkel. Bovendien kan een gedetineerde veel gerichte aandacht geven. Dat kan voelen als intense betrokkenheid, bijna als love bombing. Het is intimiteit in een heel gecontroleerde setting.’ Op platforms als Reddit komen vrouwen die een relatie hebben met een gedetineerde samen om ervaringen uit te wisselen en tips te delen. Zo schrijft een vrouw over haar partner in de gevangenis: ‘Hij tatoeëerde daar om geld te verdienen, maar daarmee is hij gestopt omdat hij bang was gepakt te worden en daardoor minder met mij kon praten. Hij heeft vervolgens werk gevonden in de fabriek in de gevangenis en verdient nu op die manier geld.’ In een andere post beschrijft ze hoe hun contact zich ontwikkelt: ‘Hij had vroeger veel problemen in contact met anderen, omdat het hem niet zoveel kon schelen. Nu praten we over mentale gezondheid en heeft hij zelf ingezien dat hij ADHD heeft en allerlei nieuwe manieren gevonden om daarmee om te gaan. Hij zegt dat zijn functioneren enorm is veranderd nu hij tools heeft om zijn mentale gezondheid te managen.’
Write a Prisoner
Toch zijn het volgens deskundigen uitzonderingen dat er daadwerkelijk een relatie ontstaat. De Nederlandse vrouwen die hier de afgelopen jaren via Reddit-fora of TikTok wel openlijk over vertelden, kwamen allemaal via Write a Prisoner in contact met een gedetineerde. Write a Prisoner is een Amerikaans platform waarop vrijwilligers een ‘penvriend’ kunnen uitzoeken. Vooral mannelijke gedetineerden bieden zichzelf aan met een foto en een persoonlijk verhaal. De site is inmiddels zo populair dat er honderden TikTok-video’s zijn onder de hashtag #writeaprisoner. In Nederland bestaat zo’n laagdrempelige manier om rechtstreeks met een gedetineerde in contact te komen niet. Er zijn wel organisaties waar je je kunt aanmelden als maatje, maar uiteindelijk is het de organisatie die de koppeling maakt.
Opvallend genoeg zijn het vrijwel altijd vrouwen die zich aangetrokken voelen tot gedetineerden. Andersom, vrouwelijke daders die door mannen worden bewonderd of benaderd, komen nauwelijks voor. Volgens Steur kunnen we hybristofilie niet los zien van een cultuur waarin vrouwen van jongs af aan meekrijgen dat liefde een werkwoord is. ‘Onbewust krijgen we de boodschap mee dat een goede vrouw een man kan redden. Dat haar waarde deels ligt in hoeveel ze voor de ander kan dragen. Van ‘achter elke sterke man’ tot Belle die het Beest temt: het idee dat vrouwelijke liefde transformerende kracht heeft, krijgen we met de paplepel ingegoten. De gewonde, gevaarlijke man wordt dan de ultieme uitdaging. Als ik hem kan bereiken, wat zegt dat dan over mijn waarde?’
