I edereen heeft zo nu en dan vakantie nodig, en bijna 100 jaar geleden betekende de vakantie van een Schotse arts het startsein voor een intense oorlog tegen ziekteverwekkende microben. Lees hier wat er in zijn laboratorium gebeurde en waarom we de strijd tegen bacteriën binnenkort misschien verliezen. En hoe een nieuwe killing machine onze redding kan zijn.
Wat is penicilline?
➥ 100 jaar geleden waren er geen effectieve middelen tegen levensbedreigende infecties. Een longontsteking, bloedvergiftiging of geïnfecteerde wond kon een doodvonnis zijn. Dat veranderde toen artsen medio 20e eeuw toegang kregen tot penicilline. Penicilline remt de vorming van celwanden bij bacteriën. Zonder celwanden kunnen de bacteriën niet overleven of zich vermenigvuldigen. Zo helpt penicilline het lichaam om bepaalde soorten bacteriële infecties te bestrijden.
Het medicijn drong de sterfte sterk terug en redde in deTweede Wereldoorlog tienduizenden levens. Tegenwoordig wordt penicilline gezien als de grootste medische doorbraak in de geschiedenis, en experts schatten dat het medicijn 200 miljoen sterfgevallen heeft voorkomen.
Wie heeft penicilline ontdekt?
➥ In 1928 deed de Schotse bacterioloog Alexander Fleming onderzoek naar stafylokokkenbacteriën aan de St Mary’s Hospital Medical School in Londen. Stafylokokkenbacteriën komen voor op de huid en in het neusslijmvlies en veroorzaken ernstige infecties als ze het lichaam binnendringen via bijvoorbeeld een wond. Fleming bestudeerde de reactie van het lichaam op de bacterie, maar in september ging hij op vakantie.
Toen Fleming terugkwam, zag hij dat een aantal petrischaaltjes waarin hij vóór zijn vakantie bacterieculturen had gekweekt, niet was schoongemaakt. Fleming ging aan de afwas, maar één schaaltje wekte zijn interesse: De petrischaal was vervuild met een schimmel die op veel plekken van nature voorkomt in de lucht, en het resultaat was verbluffend. In het grootste deel van het schaaltje groeiden de bacteriën onbekommerd, maar rond de schimmel was een duidelijk gebied zonder bacteriegroei. Dit was het begin van verder onderzoek naar wat Fleming mold juice (schimmelsap) noemde – later penicilline genoemd naar de Latijnse naam van de schimmel, Penicillium notatum. Fleming besefte dat zijn ontdekking een manier kon zijn om bacteriën te bestrijden, maar het lukte hem niet om een stof in een zuivere en stabiele vorm te produceren die een geneesmiddel kon worden.
Tien jaar later stuitten de onderzoekers Howard Florey en Ernst Chain op Flemings ontdekking. Ze zagen het potentieel ervan in en namen zich voor een bruikbaar medicijn te maken.
Kort daarna brak de Tweede Wereldoorlog uit. Dat leidde tot een grote vraag naar nieuwe medicijnen en leverde Florey en Chain steun op van farmaceutische bedrijven en de overheid. In 1943 kwamen de eerste penicillinepreparaten op de markt, gebaseerd op het werk van Florey en Chain.
Fleming was echter niet vergeten. In 1945 ontving hij samen met Florey en Chain een Nobelprijs voor de ontdekking.
Waar werkt penicilline tegen?
➥ De meeste soorten penicilline werken vooral goed tegen streptokokken en bepaalde stafylokokken. Van die eerste kun je keel, long en middenoorontsteking krijgen, terwijl stafylokokken bloedvergiftiging en ontsteking van de hartkleppen Hoe achtige kunnen veroorzaken.
Penicilline werkt niet tegen virussen en kan dus niets uitrichten tegen bijvoorbeeld verkoudheid en griep.
snel werkt penicilline?
➥ Het effect van penicilline is al na een dag of twee merkbaar. Het medicijn remt de ziekteverwekkende bacteriën, waardoor het immuunsysteem de overhand krijgt en ze kan uitschakelen. Wanneer de patiënt zich beter gaat voelen, hangt er onder andere van af hoe sterk het immuunsysteem is en of de behandeling is gestart voordat de bacteriën zich al te zeer konden vermenigvuldigen.
Een kuur duurt meestal zeven tot tien dagen. Als je je al eerder stopt met de beter voelt en kuur, bestaat de kans dat de bacteriën nog niet helemaal verslagen zijn en de ziekte weer oplaait.
Moet je penicilline nemen op een lege maag?
➥ Als je penicilline na het eten neemt, kan het voedsel in de maag de opname in de bloedbaan vertragen of beperken. Sommige soorten penicilline moeten daarom een half uur tot een uur voor de maaltijd worden ingenomen. Penicilline maakt geen onderscheid tussen ‘goede’ en ‘slechte’
Zijn sommige bacteriën resistent?
➥ Apotheken hebben een heel arsenaal aan natuurlijke en kunstmatige bacteriedodende middelen – antibiotica – maar helaas worden door verkeerd gebruik steeds meer bacteriën resistent. Resistente bacteriën kunnen zich ondanks antibiotica vermenigvuldigen, en om ze te bestrijden moeten steeds nieuwe bacteriedoders worden ontwikkeld.
En het lijkt erop dat bacteriën de wapenwedloop aan het winnen zijn, want ze kunnen sneller muteren dan farmaceutische bedrijven nieuwe antibiotica kunnen ontwikkelen, testen en produceren. Overmatig antibioticagebruik doodt de meeste bacteriën, maar laat resistente bacteriën gedijen, en infecties met resistente bacteriën zijn een ernstig gevaar voor de volksgezondheid. De VN voorspelt dat resistente bacteriën in 2050 jaarlijks 10 miljoen levens zullen kosten.
Om het tij te keren proberen wetenschappers eerder afgedankte antibiotica te optimaliseren. Daarnaast werken microbiologen aan een nieuw wapen.
Bacteriofagen zijn een type virus dat bepaalde bacteriën aanvalt en vernietigt. Ze komen van nature voor in het lichaam en kunnen in het lab worden afgestemd op resistente bacteriën. In het lichaam hechten ze zich aan de bacteriën en brengen ze hun genetische materiaal (DNA of RNA) over.
Daardoor gaat de bacterie al zijn energie steken in het bouwen van nieuwe bacteriofagen. Als de bacterie letterlijk barstensvol bacteriofagen zit, barst hij open en kunnen de nieuwe virusdeeltjes meer bacteriën infecteren.
De eerste experimentele behandelingen zijn veelbelovend, maar het zal nog wel vijf à tien jaar duren voordat bacteriofagen Flemings schimmel kunnen opvolgen.
FLITSCOLLEGE
Inzicht in de fundamentele onderwerpen van de wetenschap.
WIST JE DAT…
… Penicillium-schimmels verwant zijn aan de schimmels waarmee blauwe kaas wordt gemaakt? Daarom kunnen ze een licht kaas geur verspreiden. bacteriën. Als de bacteriën gevoelig zijn voor de penicilline, gaan ze eraan. Dat geldt ook voor het darmmicrobioom. Daar om kan een penicillinekuur buikpijn, een opgeblazen gevoel en diarree veroorzaken.
LEES VERDER
Scan de code om meer artikelen over GEZONDHEID te lezen op wibnet.nl
Mijlpalen
Artsen gaan door met de strijd tegen infecties
Bijna 100 jaar geleden gaf penicilline artsen een krachtig nieuw wapen tegen ziekteverwekkende bacteriën. En over een paar jaar is de opvolger van penicilline mogelijk ontwikkeld.
1928
Schotse arts ontdekte effectieve schimmel
In zijn laboratorium in het St Mary’s Hospital in Londen ontdekte de arts Alexander Fleming dat de schimmel Penicillium notatum bacteriën kan doden.
1943
Penicilline kwam in het schap van de apotheek
In de Tweede Wereldoorlog ontwikkelden de farmacoloog Howard Florey en de biochemicus Ernst Chain van de Universiteit van Oxford een bruikbaar geneesmiddel op basis van Flemings ontdekking.
1957
Synthetische penicilline werd het nieuwe wapen
In 1957 werd de chemische structuur van penicilline in kaart gebracht. Dit baande de weg voor semisynthetische penicilline en nieuwe, efficiëntere methoden om het medicijn te maken.
2025
Killervirus vervangt mogelijk penicilline
Artsen experimenteren al tien jaar met genetisch gemodificeerde bacteriedodende virussen – bacteriofagen – tegen resistente bacteriën. Maar de behandeling is nog niet goedgekeurd.
