BIJNA IEDEREEN HEEFT in zijn medicijnkastje wel een doosje aspirine, ibuprofen, naproxen of diclofenac staan. Deze pijnstillers vallen in de categorie NSAID’s, een afkorting van Non-Steroidal Anti-Inflammatory Drugs. In gewoon Nederlands betekent dit dat ze niet alleen pijnstillend werken, maar ook ontstekingen remmen. Dat maakt ze extra effectief als een ontsteking (mede) de oorzaak is van de pijn. Ze doen dus meer dan paracetamol, dat niet ontstekingsremmend werkt.
In het ziekenhuis worden NSAID’s vooral gebruikt bij pijn na een operatie. Ze zijn sterker dan paracetamol, maar weer niet zo sterk als bijvoorbeeld morfine. Ook worden ze vaak voorgeschreven bij botpijn, rugpijn, gewrichtspijn en reuma. Een grote groep mensen heeft er dus profijt van. En ze zijn veilig zolang je ze maar kort en volgens de bijsluiter gebruikt.
Het gevaar: maagbloedingen
Dat klinkt perfect: medicijnen die veilig zijn bij goed gebruik. Maar toch gaan er elk jaar heel wat mensen dood aan deze ‘onschuldige’ pijnstillers. Onderzoek van reumatoloog Harald Vonkeman onder 52.000 mensen toonde aan dat ongeveer 1 procent van de gebruikers een ernstige maagbloeding krijgt. Vonkeman kwam er ook achter dat 7 procent van de gebruikers meer pijnstillers slikt dan de maximale hoeveelheid. Bovendien bleek 17 procent van de gebruikers meerdere soorten ontstekingsremmers tegelijk te slikken. En daardoor ontstaan nog sneller maagbloedingen. Bij gewone pijntjes adviseert de huisarts dan ook meestal om paracetamol te nemen. Toch ‘knoeien’ heel wat mensen zelf met ontstekingsremmende pijnstillers, terwijl ze de risico’s daarvan niet goed kunnen inschatten. Als je gezond bent, kun je gerust een paar dagen een NSAID gebruiken. Maar gebruik je ze chronisch, dan kan dat heel schadelijk zijn.
Bloedarmoede of een ‘gat’ in je maag
De grote kracht van de NSAID’s zit hem in de remming van prostaglandinen. Maar diezelfde prostaglandinen vervullen in je lichaam ook een paar belangrijke taken. Ze beschermen bijvoorbeeld je maagwand tegen het maagzuur. Een teken dat het daar misgaat, is vermoeidheid. Die kan namelijk zomaar te wijten zijn aan bloedarmoede die het gevolg is van kleine maagbloedinkjes door langdurig gebruik van NSAID’s. Veel ernstiger nog is een maagperforatie. En ook een maagzweer kan het gevolg zijn. Meestal zal een arts daarom naast een NSAID ook een middel voorschrijven dat de maag beschermt. Maar ideaal is dat niet: ook die kunnen (ernstige) bijwerkingen hebben, zoals botontkalking en het ontstaan van tekorten aan vitamines en mineralen.
Hartpatiënten opgelet!
Gebruik je bloedverdunners, dan moet je extra voorzichtig zijn met NSAID’s omdat die óók het bloed verdunnen. Verder gaan de pijnstillers niet samen met sommige antidepressiva en kunnen ze de nierfunctie verminderen waardoor je last krijgt van vochtophopingen. Ook hartklachten kunnen verergeren, omdat NSAID’s van invloed zijn op de pompwerking van het hart. Pijnspecialisten weten dat mensen die al een hartprobleem hebben, vooral moeten oppassen met ibuprofen en diclofenac. Daarvan kunnen ze een zuurstoftekort krijgen in het hart.
Dan kunnen NSAID’s ook nog gevaarlijk zijn als je bloeddruk te hoog is. Én er is een wisselwerking met alcohol. Als je veel alcohol drinkt, krijg je sneller een ontsteking van het maagslijmvlies. Als je dan ook nog NSAID’s slikt, heb je twee risicofactoren voor maagklachten. Studenten die twintig biertjes per dag drinken en vervolgens hun katers wegslikken met ibuprofen, lopen daardoor een hoog risico op ernstige maagklachten.
‘Mensen die een hartprobleem hebben, moeten vooral oppassen met ibuprofen en diclofenac.’
Blessures herstellen langzamer
Als je een blessure hebt opgelopen met sporten of door een ongelukje, ontstaan er vaak ontstekingen. En je hebt pijn. Logisch dat dan een NSAID hét middel lijkt om zowel de pijn als de ontsteking aan te pakken. Professor dr. Luc Vanden Bossche van het UZ Gent waarschuwt daartegen in het tijdschrift Knack. Een ontsteking is een noodzakelijke reactie van het lichaam op schade na een trauma, stelt hij. Het onderdrukken van de ontstekingsfase kan volgens hem in bepaalde situaties leiden tot vertraging van het helingsproces. Bij botbreuken, spier- en ligamentblessures kunnen NSAID’s zelfs een onvolledig herstel geven. Nadat je een blessure hebt opgelopen, zou je volgens Vanden Bossche de eerste 48 uur geen NSAID’s moeten innemen. Vanaf dag twee tot en met dag vijf kan dit eventueel wel. Maar dan ook weer niet langer dan zeven dagen.
Nog geen verbod op verkoop
Maar er is ook nog wel iets goeds te melden over NSAID’s. Ze blijken een beschermende werking te hebben tegen slokdarm- en darmkanker. Nog een voordeel ten opzichte van paracetamol: je krijgt er minder snel medicijnafhankelijke hoofdpijn van. Bij hoofdpijn door langdurig gebruik van paracetamol kun je daarom NSAID’s gebruiken terwijl je het gebruik van paracetamol afbouwt. Om daarna natuurlijk ook te stoppen met de NSAID’s.
Helaas zijn de nadelen van deze pijnstillers vaak groter dan de voordelen. Toch zijn ze gewoon overal te koop. Heel wat deskundigen vinden inmiddels dat dat eigenlijk verboden zou moeten worden. Zo ver is het nog niet, en vandaar het advies om altijd met je huisarts te overleggen als je langdurig pijnstillers nodig hebt.
Dan maar een paracetamolletje?
Bij pijn kun je in eerste instantie het best paracetamol nemen. Maar houd je ook dan aan de maximale dosis en gebruik de pijnstiller niet langdurig. Je mag dagelijks niet meer dan 8 tabletten van 500 mg slikken en tussen de doseringen moet vier uur zitten. De hoeveelheid én de timing luistert heel nauw bij paracetamol omdat de maximale dosis erg dicht bij een giftige dosis ligt. In 2019 kwamen bij het Nederlandse Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum 943 meldingen binnen over paracetamolvergiftiging. Dat komt doordat maar weinig mensen zich ervan bewust zijn dat de pijnstiller in hoge dosis of bij langdurig gebruik gevaarlijk is. Als je vanwege kiespijn twee dagen achter elkaar twaalf tabletten van 500 mg slikt, kan dat al voor te veel gifstoffen zorgen.
Een overdosis heb je zo te pakken
Wanneer je lever paracetamol afbreekt, ontstaat er een potentieel giftig bijproduct, NAPQI. Als je je aan de aanbevolen dosering houdt en het middel kortdurend gebruikt, neutraliseert de lever die giftige stof. Maar bij een te hoge dosis of langdurig slikken lukt dat niet meer. Het gif stapelt zich op en vernietigt dan levercellen. Als je in korte tijd een hoge dosis paracetamol hebt ingenomen en je bent er binnen een paar uur bij, dan is de vergiftiging meestal goed te behandelen. Ben je er te laat bij, dan kun je aan zo’n overdosis overlijden.
Ernstige leverbeschadiging kan ook heel geleidelijk ontstaan, in maanden of jaren. Je merkt daar weinig van, tot het te laat is en alleen een levertransplantatie je leven nog kan redden. Om zo’n ‘gespreide overdosis’ te voorkomen is het advies om in principe niet langer dan één week dagelijks paracetamol te gebruiken. Is je pijn na die week nog niet over, dan is het goed om met je arts te overleggen. Helaas zijn er ook nog steeds huisartsen die denken dat langdurig paracetamol slikken wel veilig is.
Besef dat paracetamol geen snoepgoed is
Belangrijk is dat mensen goed worden voorgelicht over de gevaren van een pijnstiller. Niet alleen apothekers, ook drogisten hebben de plicht tot ‘verantwoorde zorg bij zelfzorggeneesmiddelen’. Bij de drogist moet altijd iemand aanwezig zijn die toezicht houdt op de verkoop van geneesmiddelen en bij de kassa hoort een medewerker te vragen of je meer wilt weten over het gebruik van paracetamol. Maar hoeveel mensen zeggen dan: ‘Ja, vertel me meer’?
Om de hoeveelheid paracetamolvergiftigingen terug te dringen, moeten we ons ervan bewust worden dat paracetamol een geneesmiddel is, geen snoepje. En dat we ons dus strikt aan de gebruiksvoorschriften moeten houden. Temeer daar uit Brits onderzoek is gebleken dat paracetamol ook het risico vergroot op maag- en darmbloedingen, een afname van de nierfunctie, hart- en vaatproblemen én op sterfte.
Hoofdpijn dóór de pijnstillers
Je hebt vaak hoofdpijn en daarom slik je pijnstillers. Na een paar maanden merk je dat je iedere dag hoofdpijn hebt. Waarschijnlijk heb je dan boven op de hoofdpijn die je al had, nu ook nog ‘medicijnafhankelijke hoofdpijn’. Als je meer dan 15 dagen per maand een pijnstiller inneemt, dus meer dan twee dagen per week, kan daarvan al sprake zijn. Met paracetamol loop je eerder risico dan met een NSAID. Als je alleen paracetamol gebruikte, kun je daarvoor in de plaats een NSAID nemen en het gebruik daarvan vervolgens langzaam afbouwen. Maar de beste behandeling van medicijnafhankelijke hoofdpijn is in één keer stoppen met alle pijnstillers, minimaal twee maanden lang. Dat geeft vaak wel ontwenningsverschijnselen, zoals misselijkheid. De hoofdpijn wordt ook vaak een paar weken erger en zal pas daarna langzaam verminderen. Na het ontwennen is je oorspronkelijke hoofdpijn niet weg. Ga niet opnieuw pijnstillers slikken, maar vraag je huisarts om een verwijzing naar een neuroloog om je hoofdpijn te laten behandelen.
BRONNEN: Farmacotherapeutisch Kompas | Canadian Medical Association Journal, 2015 | Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum, 2019 | Aging and Disease, 2018 | Advances in Pharmacological and Pharmaceutical Sciences, 2019 | Annals of the Rheumatic Diseases, 2014 | World Journal of Hepatlogy, 2020.
De beste behandeling van medicijnafhankelijke hoofdpijn is in één keer stoppen met alle pijnstillers.
