'Ik dacht dat het een stuk frisser zou worden vandaag,’ zegt de dame bij de eetkraam, terwijl ze haar dienblad aanpakt met daarop twee porties kibbeling. ‘Er was ook meer wind voorspeld voor Friesland.’ De visboer rolt met zijn ogen en roept uit: ‘Jáaha, voor Fríesland! Maar dit is Hindeloopen.’ En daarmee is de kous blijkbaar af. Er wordt smakelijk gelachen op het terras van de Havenkade, al maakt de visverkoper beslist geen grap. Een opmerking als deze is veelzeggend voor de Hylper trots, het gevoel dat diep zit bij de lokale bevolking: Hindeloopers zijn géén standaard Friezen, niet in een hokje te plaatsen. Maar gewoon anders.
Een eigen taal
Precies dát klonk eerder op de dag ook al door in de woorden van Pieter Bootsma (53), inwoner van Hindeloopen en mede-eigenaar van het gelijknamige familiebedrijf aan Kleine Weide. ‘Als wij onderling Hindeloopers gaan praten, dan verstaat de Fries ons niet.’ Pieter, die net als zijn vader en nog enkele prominente stadgenoten, de kunst van het Hindelooper schilderwerk beheerst, had er zelfs een tikje triomfantelijk bij gekeken. ‘Onze eigen taal heeft veel meer verwantschap met het Duits, Engels soms ook wat Noors en Zweeds.’ Om daar vergenoegd aan toe te voegen: ‘Wij hebben ook een eigen woordenboek.’ Een uniek dialect dus. Het tekent de eigenheid van dit markante plaatsje. Nauw verbonden met de Hanze onderhield het veel contacten met de buitenlandse handelspartners van overzee, en veel minder met het Friese binnenland, ver achter de dijk. Dat voel je nog steeds. Leestip: kriskras door dit stadje vind je borden met (soms bekende) uitdrukkingen in de eigen taal, die een markant stukje Hindelooper geschiedenis illustreren. Zoals deze: Waa’t naets fisket, mut oerdeis syn notten drûgje.
Fluitschip op scheve toren
Je ziet de identiteit – en daarmee ook een beetje gepast chauvinisme – in alles terug. Een eigen taal, eigen klederdracht én schilderkunst kenmerken het wereldberoemde Elfstedenstadje dat zich vandaag de dag als een soort openluchtmuseum openstelt voor het grote publiek. De nostalgische keien in nauwe straatjes, de talloze bruggetjes ertussen, historische gevels die de rijkdom van een eeuwenoud handelsverleden presenteren. Die nalatenschap uit zich zelfs in de windvaan, boven op de kerktoren. Op de meeste bedehuizen pronkt het bekende, goudkleurige haantje, maar niet in Hindeloopen. Daar siert een fluitschip de – overigens scheve! – toren van de Grote Kerk. De flinke driemaster gold als hét vrachtschip van de 17de eeuw en met een respectabele eigen vloot van zo’n 80 tot 100 zeilboten voeren de Hindeloopers in de Gouden Eeuw op Scandinavië, de Oostzeelanden en Rusland. De kerk (1632) kwam tot stand op het hoogtepunt van de > economische bloei, toen de bevolking in rap tempo groeide en er een groter gebouw nodig was, dat op de fundamenten van het oude verrees. Tijdens een middagdienst, in oktober 1701, werd de toren getroffen door blikseminslag en om de kerk te redden zag men zich toen genoodzaakt de bovenste drie ommegangen van de toren te slopen. Later is de spits weer in oude glorie hersteld en in de jaren 70 van de vorige eeuw zelfs nog eens opgekrikt omdat-ie te veel uit het lood hing, maar de breuk bleef altijd zichtbaar. Nog steeds lijkt het alsof de toren de neiging heeft om op de kerk te vallen. Dat is schijn, gelukkig, maar van een afstandje zie je zeker hoe scheef-ie is.
Rede in Amsterdam
De schippers van Hindeloopen hadden geen fysieke thuishaven, wél hun eigen rede in Amsterdam. Van hieruit vertrokken de manschappen op hun vaak maandenlange tochten naar de Oostzee en keerden ze weer afgeladen vol terug. Het was lucratieve handel: ver over de landsgrenzen werden typisch Nederlandse producten verkocht, zoals jenever en wollen stoffen. Op de terugreis namen de Hindelooper schippers enorme voorraden hout mee, dat werd gebruikt voor huizenbouw en de meubelindustrie. De band met de hoofdstad was voor de hand liggend. “Amsterdam” is een veelvoorkomende achternaam in Hindeloopen en het Friese stadje heeft zelfs een eigen – maar beduidend minder drukke – Kalverstraat. Prachtige, rond 1750 gebouwde gevelpanden aan Nieuwstad zijn geïnspireerd op de deftige huizen in de hoofdstad. In Amsterdam kwamen de kapiteins – én hun vrouwen – in aanraking met de kostbare stoffen en voorwerpen die door hun zeevarende collega’s van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) werden aangevoerd. Mooie spullen voor thuis, met exotische motieven uit verre, vreemde oorden. De dames, die per beurtschip de Zuiderzee waren overgestoken om hun scheepsmannen uit te zwaaien of weer op te halen, waren gek op de kleurrijk gedecoreerde katoenen stoffen (“sitsen”), namen ze mee naar huis en maakten er de mooiste kledingstukken van. Zo ontwikkelden de Hindeloopers hun eigen stijl in dracht, om mee te pronken en om in te werken. Tip: die bloemrijke stoffen zijn nog steeds te koop in enkele winkeltjes in Hindeloopen. Bijvoorbeeld bij Atelier Glashouwer (Nieuwstad 25) en Textielatelier Durkje de Boer (Buren 29). Folklore van nu!
Brug met oorgaatjes
Meer dan twee eeuwen lang haalden de Hindelooper schippers hun hout uit de Oostzee. Hiermee vergaarden ze niet alleen rijkdom voor hun eigen stad, ook “Holland” dankte er voor een groot deel zijn welvaart aan. De Oostzeehandel werd tijdens de Gouden Eeuw gezien als de hoofdnegotie, zeg maar de moeder van alle handel. Veel kapiteinshuizen droegen een ankertje in de nok: was het anker uit, dan kon de scheepsbaas nog vracht meenemen. Was het anker in? Dan was het schip volgeladen of al vertrokken.
In het stadje kom je nog veel verwijzingen naar de houtvaart tegen, in (ook al zulke kleurrijke) afbeeldingen van hakkeborden bijvoorbeeld. Een hakkebord was de versierde achtersteven van de fluitschepen, waarop veelal de naam van het schip was afgebeeld. De Zwaan was er zo een, De Liefde, De Hoop en Abrahams Offer. Uit die periode dateren ook de bruggen met zogenaamde “oorgaatjes”, waarmee schippers ze zelfstandig een stukje konden openen en sluiten. Zodoende hoefden de zeilen niet gestreken te worden – wat trouwens ook niet op elk vrachtschip mogelijk was. Verreweg de meeste oorgatbruggen zijn al uit het stadsbeeld verdwenen, de Wipbrug is nog één van de laatste, fotogenieke exemplaren. Wie daar nu staat kijkt uit op een van de highlights van Hindeloopen: de sluis met het Sylhûs.
Puur vakmanschap
Maar eerst snel terug naar Kleine Weide 1, waar de veelzijdige bedrijvigheid van de familie Bootsma onder één dak is samengebald: een schaatsmuseum annex schatkamer van schilderkunst, een zolder vol curiosa en een pannenkoekenrestaurant. Het is een smeltkroes van typisch Hindelooper specialiteiten – nou goed, met uitzondering van de pannenkoek dan – waar de gemiddelde toerist niet omheen kan. En waarom zou-ie ook. Wil je kennismaken met de Hindelooper schilderkunst, begin dan gerust hier. Je kijkt je ogen uit. Wat meteen opvalt is de zwierige, vrolijke stijl, de patronen met bloemen, bladeren en krullen in heldere, diepe kleuren. Er zijn nog maar een paar vaklieden in dit stadje die de fijne volksschilderkunst in de vingers hebben én vol trots demonstreren. Zoals Pieter en zijn vader Gauke Bootsma (82), die dat op vrij grote schaal doen vanuit hun familiebedrijf. Collega Titus Stallmann staat als vierde generatie aan het roer van Hofleverancier Roosje Hindeloopen (Nieuwstad 44), vermoedelijk een van de oudste nog actieve ateliers waar al sinds 1894 traditionele Hindelooper kunst en handbeschilderde meubelen worden gemaakt. Ook Dirk van der Kooij beheerst de schilderfinesses nog steeds, je vindt hem in kleding-en souvenirwinkel Style Iekoon (Buren 46).
Het is beslist geen veredelde huisvlijt, maar puur vakwerk dat veelal van vader op zoon ging – en gaat. ‘Je hebt enorm veel ervaring nodig en opvolging in dit vak is ronduit moeilijk,’ vertelt Pieter Bootsma ons. ‘Net als bij andere oude ambachten als klompenmaker of stoelenmatter. Ook ons beroep staat op de oranje lijst.’
Geduldig monnikenwerk
Wie ronddwaalt in de over meerdere toonzalen uitgestalde, bonte schatkamer vol gebruiks-en sier-> voorwerpen krijgt nou niet direct de indruk dat het ambacht met uitsterven wordt bedreigd. Er is nog voldoende vraag en die bepaalt deels ook het aanbod. ‘Juist in de winter schilderen we heel veel,’ zegt Pieter. ‘Om maar een flinke voorraad te hebben voor het seizoen.’ Een geduldig monnikenwerk is het, voor specialisten met een vaste hand: het hout wordt eerst geverfd, geschuurd, dan weer geverfd in een egale ondergrond, daarna decoratief beschilderd in okertinten, wit, blauw en rood, en dan nog ‘es tweemaal van een vernislaag voorzien. Het aanbod in de winkel is duizelingwekkend: klompen van klein tot groot, eierdopjes, theedozen, dienbladen en ander kleingoed, complete poppenhuizen, tafels en stoelen, melkbussen en kolenkitten en natuurlijk de “Hindelooper Butte”, een klassieke opbergdoos met deksel en handvat. Oude technieken doen het hier ook prima op nieuwerwets gebruiksgoed. Pieter: ‘Vroeger hadden de mensen natuurlijk geen theedoos voor zakjes, maar díe loopt hard hier. Net als de spaarpotklomp.’
Rol voor geluksvogel
De Hindelooper schilderkunst vond z’n oorsprong in het einde van de 17de eeuw, toen de gegoede burgers van de stad hun huizen begonnen in te richten met fraai bewerkte, eikenhouten meubels. Soms werd dat hout ook beschilderd en daarvoor deed men inspiratie op tijdens de handelsreizen naar Oost-Europese landen en Scandinavië. In de volkskunst uit die landen zie je vergelijkbare motieven, hoewel het Hindelooper schilderwerk natuurlijk ook andersóm de buitenlandse decoraties heeft beïnvloed.
Toen eikenhout schaarser werd en grenen als alternatief in zwang kwam, werd het beschilderen nog populairder. Op die manier kon men het goedkopere hout namelijk toch een luxe aanzien geven. Vooral sinds de 18de eeuw groeide het kleurenpalet zienderogen en werden de stukken steeds bonter beschilderd. Ranken, bloemen, Bijbelse voorstellingen en ook uitheemse vogels – “meegenomen” van de reizen naar Indië – waren geliefd. Een geluksvogel, zou je kunnen zeggen. We zien ‘m nu terug in de Elfstedenfontein, sinds het Culturele Hoofdstadjaar 2018 een blikvanger langs de Nieuweweg. Deze vogels spuwen water naar elkaar vanuit de “levensboom”, die wordt omringd door het hert en de hinde uit het stadswapen. Dat zijn minder vreemde mascottes dan ze op het eerste gezicht lijken, ze vertellen veel over de oorsprong van de stadsnaam. In het begin van onze jaartelling lag de nederzetting Hindeloopen nog helemaal niet aan de kust, maar in een jachtgebied, een loopplaats van hinden. De originele plaatsnaam verwijst naar de sprong (hlop) van de hinde en de plaats waar ooit herten paarden.
Likhûs in de tuin
Aan veel fraaie huizen in de oude kern lees je het (letterlijke!) welvaren nog af. Kapiteins stonden hun mannetje, maar vrouwen hadden ook een stevige vinger in de pap. Flinke, zelfstandig types “in charge” als alle zeevarende mannen waren uitgevaren. Een aantal maanden van het jaar leek Hindeloopen wel een stad exclusief gebouwd voor “vrouwvolk”. De moeders en hun kinderen trokken tijdens de afwezigheid van de heer des huizes in het likhûs, het kleine huisje in de tuin van die royaal bemeten kapiteinswoningen. Uit praktisch gemak voornamelijk: dan hoefden ze het grote voorhuis niet schoon te houden, en het scheelde natuurlijk ook in de stookkosten. Hindeloopen heeft nog een paar van die mooi bewaarde exemplaren, tussen het sportveld en de Nieuwedijk zie je er bijvoorbeeld twee.
Terrassen, winkelen
Helemaal ondergedompeld in de rijke historie? Dan is het ook prettig uitblazen op een van de terrassen aan de oude haven. Neem ook je tijd om wat rond te slenteren langs leuke watersport-of souvenirwinkeltjes in Hindeloopen, bijvoorbeeld aan de weg Buren. Ook De Blauwe Loods, boven op de dijk, is een aanrader. In het voormalige KNRM-reddinghuisje uit 1911 zit nu een leuk cadeauzaakje in nautische lifestyle. Nieuwsgierig aangelegd? Schuif aan de kade op de “leugenbank”, waar je met een beetje mazzel de laatste nieuwtjes uit de omgeving meepikt. Dit houten bankje staat onder de overkapping van het Sylhûs, een sluiswachterswoning uit de 17de eeuw, en fungeert als ontmoetingsplaats voor inwoners (en nieuwsgierige toeristen...).
Dagje strand
Laten we het strand van Hindeloopen vooral niet vergeten, daar is het heerlijk zonnen op de ligweide of zwemmen op een zomerse dag. Er staat altijd wel een (stevige) bries aan de Zeedijk, waarlangs het witte strand zich uitstrekt over een lengte van zo’n 750 meter. Als het behoorlijk golft duurt het maar even, of de kitesurfers pakken hun uitrusting en nemen bezit van het IJsselmeer, waarop ze spectaculaire capriolen uithalen. Metershoog jagen hun boards de lucht in, hun felgekleurde zeilen als zwierige penseelstreken aan de horizon. Daar zie je ook een markant wit gebouw staan, een blikvanger opgetrokken in art nouveau-stijl. De wens bestaat om dit historische Badpaviljoen – een rijksmonument uit 1913 – op termijn weer open te stellen voor het strandpubliek.
De mooiste plaats van 2024
De afgelopen maanden konden lezers via onze website noorderland.nl hun favoriete plaats in Noord-Nederland insturen. Van Zoutkamp tot Ezinge en van Orvelte tot Bourtange: we zagen de mooiste steden en dorpjes voorbijkomen. Het liefst riepen we ze allemaal uit tot de leukste plekken van ons (Noorder)land, maar toch kan er dit jaar maar één de beste zijn, en dat is dit jaar Hindeloopen! Massaal werd er op deze idyllische Elfstedenstad gestemd. Lezers roemden de geschiedenis ervan, de unieke schilderkunst en klederdracht en de authentieke sfeer.
Tip!
Die bloemrijke stoffen zijn nog steeds te koop in enkele winkeltjes in Hindeloopen. Bijvoorbeeld bij Atelier Glashouwer en Textielatelier Durkje de Boer. Folklore van nu dus!
ZIEN & ZELF DOEN
De Hindelooper schilderkunst “live” bewonderen? In de zomervakantie is Pieter Bootsma vrijwel doorlopend in actie te zien in zijn schildersatelier. Naast demonstraties verzorgt hij ook workshops voor liefhebbers van de traditionele volkskunst. Zowel volwassenen als kinderen kunnen aan de slag met verf en kwasten en krijgen uitleg van de vakman zelf.
Kleine Weide 1
schaatsmuseum.nl
MUSEUM IN EEN NIEUWE JAS
Museum Hindeloopen is een prima vertrekpunt voor een rondje sightseeing én kreeg afgelopen maanden een ingrijpende opknapbeurt. Tijdens de renovatie is zo’n beetje alles gestript wat maar los kon en opnieuw geïsoleerd en weer opgebouwd. Het resultaat is een eigentijds, sterk verduurzaamd museum dat aan twee kanten een entree kreeg én voor iedereen – dankzij een nieuwe lift – toegankelijk is. ‘De facelift was voor ons een langgekoesterde wens,’ vertelt Alletta Hartholt van het museum. ‘Het gebouw had een nieuwe inrichting nodig en de collectie is nu nog completer.’ Naast het oorspronkelijke aanbod van Hindelooper streekdracht en schilderwerk is er in de nieuwe opstelling ook meer aandacht voor de eigen taal. De Oostzeehandel (‘die zo bepalend is geweest voor de rijkdom van Hindeloopen’) kreeg een eigen zaal en behoort nu tot de vaste schatten. Weetje: de Hindelooper cultuur heeft, als immaterieel erfgoed, een plek op de Nationale Inventaris.
Museum Hindeloopen zit onder één dak – of eigenlijk twee daken, want het monument uit 1683 is een tweelingpand – met de VVV, dus dat is praktisch voor bezoekers. Het is een gebouw dat zélf ook al bomvol historie zit: voordat het een museum werd (sinds 1919!), was dit het stadhuis van Hindeloopen, waar ook recht werd gesproken. Dat verklaart het beeld van Vrouwe Justitia boven de deur van het bordes. Binnen vertellen de “locals” achter de balie je graag alles over wat Hindeloopen de moeite waard maakt. Je koopt hier onder meer je stadswandeling, waarmee je zelf op ontdekkingstocht kunt.
Dijkweg 1-3
museumhindeloopen.nl
