Waarom zeggen we zo vaak ja, terwijl we eigenlijk nee voelen?
“Dat begint bij hoe ons brein werkt. We denken vaak dat we rationele wezens zijn die bewust keuzes maken. Maar in werkelijkheid gebeurt ontzettend veel op de automatische piloot. Het brein heeft twee belangrijke taken: jou veilig houden en zoveel mogelijk energie besparen. Dat doet het door steeds terug te grijpen op gedrag dat bekend voelt.
Veel van die patronen ontstaan al vroeg in je leven. In je eerste levensjaren worden er enorm veel neurale verbindingen aangelegd. Je ouders of opvoeders herhalen constant bepaalde boodschappen die zij belangrijk vinden, zoals: ‘Doe maar goed je best', ‘Niet zeuren maar doorgaan', ‘Denk aan anderen', ‘Wees lief’. Zonder dat je het merkt, worden dat overtuigingen waarnaar jij later automatisch gaat handelen. Dat hoeft helemaal niet verkeerd te zijn. Veel vrouwen zijn juist succesvol geworden dankzij die patronen. Ze kunnen goed organiseren, hard werken, voor anderen zorgen en verantwoordelijkheid nemen. Alleen komt er vaak een moment – meestal ergens na je dertigste als je voor de zoveelste keer ergens mee instemt en het je begint op te breken – waarop je denkt: ik doe dit al mijn hele leven op deze manier, maar werkt dit gedrag nog wel voor mij? Ik zeg wel ja, maar diep vanbinnen voel ik duidelijk nee. Dat is het moment dat je misschien wel iets moet veranderen en andere keuzes moet gaan maken.”
Waarom blijven we dan toch vaak hetzelfde gedrag vertonen?
“Omdat het brein kiest voor wat veilig voelt. Stel: iemand vraagt je onverwacht op de hockeyclub om een extra bardienst te draaien. Op dat moment reageer je vaak niet vanuit rust en overzicht, maar vanuit je automatische systeem. Je limbisch systeem – het emotionele deel van je brein – neemt dan het stuur over. Dat systeem wil snel reageren en kiest voor gedrag dat bekend is. Dus als jij gewend bent om behulpzaam te zijn of te pleasen, hoor je jezelf vrijwel automatisch zeggen: ‘Ja hoor, dat doe ik wel.’ Maar terwijl je wegwandelt, neemt de frontale cortex, je cognitieve brein, het over en vraag je je direct af: waarom zei ik ja? Ik wil dit helemaal niet. Ik heb hier helemaal geen tijd voor.”
Is dat niet gewoon een kwestie van meer karakter tonen en leren grenzen aangeven?
“Allesbehalve. Neurologisch ligt het veel complexer. We maken onszelf vaak verwijten. We denken: wat slap van mezelf, waarom durfde ik geen nee te zeggen? Maar onze reactie heeft niet per se met karakter te maken. Ons brein kiest op stress-momenten bijna altijd voor oude patronen, omdat die vertrouwd voelen. Dat gebeurt razendsnel en grotendeels onbewust. Daarom helpt het ook niet om alleen tegen jezelf te zeggen: ‘Volgende keer doe ik het anders.’ Zodra de druk oploopt, val je vaak automatisch terug in oud gedrag.”
‘WE DENKEN DAT WE BEWUST KEUZES MAKEN, MAAR VEEL GEBEURT OP DE AUTOMATISCHE PILOOT’
Hoe herken je dat je vastzit in zo'n oud patroon?
“Je lichaam geeft eigenlijk voortdurend signalen af. Alleen zijn veel mensen verleerd om daarnaar te luisteren. Je voelt bijvoorbeeld een spanning in je lijf, je ademt sneller, je hartslag gaat omhoog of je merkt dat je geïrriteerd raakt, een korter lontje krijgt. Dat gebeurt via de insula, een gebied in het brein dat registreert wat er in je lichaam gebeurt. Eigenlijk zegt je lichaam op zo'n moment nee, terwijl je mond vaak al ja heeft gezegd. Dat gevoel achteraf – die irritatie of vermoeidheid – is vaak een teken dat je over je eigen grens bent gegaan.”
Negeren vrouwen dat gevoel omdat ze zich verantwoordelijk voelen voor alles en iedereen?
“Ja. Dat heeft ook te maken met hoe sociaal ons brein is. Vanuit de evolutie zijn we gericht op verbinding, want in een groep ben je veiliger. Zeker vrouwen zijn vaak sterk afgestemd op harmonie en verbinding met anderen. Dat zijn prachtige eigenschappen, maar we kunnen ook doorslaan. Ik zie vrouwen die voortdurend bezig zijn met hun gezin, werk, vriendinnen, collega's, maar nauwelijks nog voelen wat zij zelf nodig hebben. Ze staan altijd ‘aan’. Dat lijkt soms heel krachtig, maar ondertussen wordt hun mentale flexibiliteit steeds kleiner. Ze hebben geen ruimte meer om bewust keuzes te maken.”
Wat bedoel je precies met mentale flexibiliteit?
“Dat je nog kunt schakelen. Dat je ruimte ervaart in je hoofd. Veel vrouwen functioneren alleen nog maar op de automatische piloot. Ze regelen alles, denken overal aan en blijven maar doorgaan. Totdat ze dus merken dat hun lontje korter wordt, ze sneller geïrriteerd raken of nergens meer echt plezier uithalen.
‘CREËER RUIMTE TUSSEN DE VRAAG ‘WIL JE IETS VOOR ME DOEN?’ EN JOUW REACTIE, DAAR ZIT JE VRIJHEID’
Dat zijn die signalen waarover ik het had. Ze geven aan dat je te lang over je eigen grenzen bent gegaan. En het lastige is: hoe meer stress je ervaart, hoe sneller je weer terugvalt op oud gedrag. Dat is biologisch verklaarbaar. Bij stress maakt je lichaam cortisol aan en daardoor wordt je cognitieve denkvermogen minder actief. Je gaat dan dus juist nóg meer handelen vanuit automatische patronen. Stress maakt het probleem in feite alleen maar groter. Want als je spanning hoog is, zoekt het brein veiligheid. En veiligheid vindt het brein in gedrag dat bekend is. Dus ga je nóg harder werken, nóg meer controleren of nóg meer pleasen. Vaak zie je dit gebeuren bij vrouwen die gewend zijn alles goed te doen. Ze denken: als ik nóg iets harder mijn best doe, krijg ik weer grip. Maar ondertussen raken ze steeds verder verwijderd van zichzelf. Ik zie vrouwen die compleet uitgeput raken, terwijl de buitenwereld denkt dat ze alles perfect voor elkaar hebben.”
OVER DAPHNE
Daphne Feller is oprichter van het bedrijf BrainExplainers en docent aan Nyenrode Business Universiteit waar zij neurowetenschappelijke inzichten verbindt aan leiderschap en het dagelijks leven. Ze is gefascineerd door gedrag. Waarom doen mensen wat ze doen? Waarom reageren teams op een bepaalde manier? “Ik merkte dat psychologie vaak ophield bij gedrag, terwijl ik juist nieuwsgierig was naar wat er biologisch in het brein gebeurt. Kennis over het brein zegt niet alleen iets over werk of leiderschap, maar ook over relaties, opvoeding en zelfbeeld.”
Vrouwen vinden vaak dat ze sterk moeten zijn. En als je dan toegeeft dat iets niet lukt, voelt dat als falen…
“Ja, dat hoor ik ontzettend vaak. Altijd doorgaan. De lat hoog leggen. Geen hulp vragen. Alles zelf willen oplossen. Dat zijn patronen die vaak al vroeg zijn ontstaan. Mijn ouders zeiden bijvoorbeeld regelmatig: ‘Doe maar goed je best.’ Dat is een boodschap die mij veel heeft gebracht. Maar elk patroon heeft een schaduwkant. Want als je altijd sterk moet zijn, wanneer mag je dan moe zijn? Wanneer mag je zeggen: ik trek het even niet?”
Wat is de oplossing? Hoe doorbreek je dit gedrag?
“Door ruimte te creëren tussen de vraag ‘Wil je iets voor me doen?’ en jouw reactie. Dat kleine moment is cruciaal. Daar zit je vrijheid. Veel mensen denken dat grenzen aangeven betekent dat je direct hard nee moet zeggen. Maar dat hoeft helemaal niet. Je kunt ook tijd creëren. Bijvoorbeeld door te zeggen: ‘Leuke vraag. Ik kom er even op terug', of: ‘Ik kijk thuis even in mijn agenda.’ Je kunt ook een vraag terugstellen. Zeg bijvoorbeeld: ‘Kun je me er iets meer over vertellen? Wat is precies mijn rol?’ Daarmee vertraag je het proces. Ondertussen krijgt jouw prefrontale cortex weer de kans om het stuur over te nemen. Dat klinkt klein, maar neurologisch gebeurt er op dat moment in je brein ontzettend veel.”
Dus eigenlijk moet je jezelf tijd geven om bewust te reageren?
“Precies. Veel gedrag ontstaat in een split second. Daarom is die kleine pauze zo belangrijk. Dat heeft niets met softheid te maken, maar met neurologie. Hoe vaker je dat oefent, hoe makkelijker het wordt. Je brein leert namelijk door herhaling. Een keer anders reageren, is een startpunt en nog niet de eindstreep. Het is echt herhaal, herhaal, herhaal. Dat proces noemen we neuroplasticiteit. Je kunt oude patronen niet zomaar wegdenken, maar je kunt wel nieuwe patronen aanleren.
‘ALS JE BEGRIJPT WAAROM JE IETS DOET, KUN JE HET STAP VOOR STAP VERANDEREN’
Iets anders wat veel voorkomt, is dat vrouwen zichzelf onderweg een beetje kwijtraken. Juist omdat ze zo bezig zijn met anderen. Is iedereen gelukkig? Loopt alles goed? Heb ik alles geregeld? Maar ondertussen vergeten ze zichzelf mee te nemen. En dan komt er toch vaak een moment waarop iemand denkt: maar wat wil ík eigenlijk nog? Daar schrikken veel vrouwen van. Omdat ze het antwoord niet meer goed weten op die vraag. En dat moeten ze zien uit te vinden. Overigens heeft het proces dat vervolgens in gang wordt gezet, niets met egoïsme te maken. Juist niet. Als jij helder hebt wie je bent en wat belangrijk voor je is, kun je ook veel beter keuzes maken.”
PATRONEN DOORGEVEN
Wij leren gedragspatronen van onze ouders en geven die in dezelfde of een andere vorm weer door aan onze kinderen. Dat zit ‘m niet alleen in wat je zegt, maar vooral in wat je doet, vertelt Daphne. “Iedere ouder geeft bepaalde patronen door. Dat hoort erbij, daar moeten we niet te krampachtig over doen. Wat belangrijker is, is dat je je bewust bent van je eigen gedrag. Ik zeg weleens lachend: we traumatiseren allemaal onze kinderen op een bepaalde manier. Iedere generatie doet iets te veel of juist te weinig. Twijfel je of je het goed doet, ga dan eens open het gesprek aan. Vraag je kinderen bijvoorbeeld: ‘Wat zou je fijn vinden dat ik meer doe? Of minder?’ Kinderen weten vaak verrassend goed wat ze nodig hebben.”
Hoe krijg je die helderheid terug?
“Ik zeg vaak: begin klein. We denken bij verandering meteen aan grote levenskeuzes. Een retraite, carrièreswitch of compleet nieuw leven. Maar echte verandering zit juist in kleine dagelijkse keuzes. Ik raad mensen bijvoorbeeld aan om drie woorden op te schrijven die belangrijk voor hen zijn. Waarden brengen rust. Ze helpen je kiezen, juist wanneer de druk toeneemt. Bijvoorbeeld: ik wil een rustige, eerlijke en liefdevolle vrouw en moeder zijn. Of juist een krachtige, vrije en betrokken werknemer. Op momenten dat je twijfelt over iets wel of niet doen, kun je jezelf afvragen: past deze keuze bij wie ik wil zijn? Dat geeft richting. Het brein houdt namelijk van duidelijkheid.”
Dat klinkt heel praktisch.
“Dat is het ook. Persoonlijke ontwikkeling hoeft niet ingewikkeld te zijn. Veel boeken leggen uit waarom we vastlopen, maar mensen denken daarna: oké… en nu? Daarom wilde ik vooral praktische handvatten geven. Het gaat uiteindelijk niet om perfectie. Het gaat erom dat je jezelf steeds beter leert begrijpen. En dat je weet dat er niks mis is met jou. Veel vrouwen denken dat ze zwak zijn omdat ze geen grenzen kunnen aangeven of steeds in dezelfde patronen vervallen. Maar dit is hoe het brein werkt. Juist dát geeft ruimte. Als je begrijpt waarom je iets doet, kun je het stap voor stap veranderen. Niet door ineens een compleet ander mens te worden, maar door kleine momenten van bewustzijn te creëren. Even ademhalen. Even wachten. Even voelen: wil ik dit echt? Daar begint uiteindelijk alles.”
TEKST: JOLANDA HOFLAND. FOTO'S: GETTY IMAGES, FOTO DAPHNE: KASIA GISKA BRANDING.
