Marissa van der Sluis had al toegezegd dit gesprek online te voeren, maar ze bedacht zich. “Als ik videobel, voelt het voor mij niet als een echt gesprek”, legt ze uit. “Ik voel me dan niet verbonden met de ander, daarom wilde ik het toch face to face doen.”
Je verbonden voelen, dat is waar het voor Van der Sluis allemaal om draait. Haar eerste boek heet niet voor niets Echte connectie. “Ik heb altijd al behoefte gehad aan diep contact. Ik denk dat ik me daardoor ook weleens eenzaam voel, terwijl ik toch genoeg mensen om me heen heb. Dat laat meteen zien dat eenzaamheid niet gaat om hoeveel mensen je ziet. We denken daarbij vaak aan ouderen met weinig sociale contacten, dat is sociale eenzaamheid. Maar er bestaat ook emotionele eenzaamheid. Die komt bij allerlei leeftijdsgroepen voor, ook bij studenten. Je ervaart dan het gemis van diepere, kwalitatieve relaties met mensen bij wie je helemaal jezelf kunt zijn, die je begrijpen, met wie je echt kunt praten.”
GAAN OF BLIJVEN?
In het eerste hoofdstuk van haar boek beschrijft ze een nieuwjaarsborrel: de avond begint ontspannen en vrolijk, maar als ze na het inschenken van haar tweede glas wijn opkijkt, constateert ze dat haar groepje is afgedreven. Ze doet een poging zich weer in het gesprek te mengen, maar dat mislukt. Ze is moe, oppervlakkig kletsen valt haar zwaar, langzaam bekruipt haar het onbehaaglijke gevoel dat niemand haar mist als ze gewoon naar huis gaat. Veel mensen zullen dat gevoel herkennen, denkt ze. Iedereen heeft soms momenten van ‘er niet lekker in zitten’, waarbij de afstand tussen jou en anderen groot lijkt. “Ik heb het ook weleens gehad binnen een relatie. We woonden samen, maar ik voelde gewoon geen connectie meer. Dit wordt vaak omschreven als ‘geen klik hebben’, dat is laagdrempeliger dan zeggen dat je eenzaam bent, maar is hetzelfde gevoel. Eenzaamheid is een taboe, we schamen ons ervoor, denken dat er iets mis is met ons. Daarom wil ik het bespreekbaar maken.”
De relatie waarop ze terugblikt, heeft geen standgehouden. “Ik probeerde wel om weer in verbinding te komen, maar het lukte niet. Ik voelde me eenzaam in mijn eigen huis. Inmiddels heb ik een leuke relatie met iemand met wie ik me wel verbonden voel.”
“Het gaat niet om hoeveel mensen je ziet, maar om diepere relaties”
CONNECTIE
Als ze op de desbetreffende nieuwjaarsborrel een vriendin in vertrouwen neemt, blijkt ook zij zich exact hetzelfde te voelen, waarop ze besluiten naar huis te gaan – en vervolgens toch blijven. Het nare gevoel blijkt namelijk te zijn verdwenen nadat ze zich naar elkaar kwetsbaar hebben opgesteld, waardoor ze allebei alsnog een fantastische avond hebben. “Dat kwam doordat we een echte connectie hadden!” Wat ze maar wil zeggen: het is niet erg om je even eenzaam te voelen. Het is, net als alle andere emoties, een signaal dat er iets aan de hand is. Het wil misschien zeggen dat je behoefte hebt aan ander soort contact. Als je dat weet, kun je iemand bellen, afspreken met een vriendin of familielid. Van der Sluis: “Eenzaamheid zet aan tot actie. Er is alleen wel iets vervelends aan de hand met dit gevoel, want als je er te lang in blijft hangen, verandert er iets in je brein. Dan raak je gefocust op afwijzingen.” Ze vertelt dat we evolutionair zo zijn ingesteld dat we niet buiten de groep willen vallen. “Vroeger kon dat letterlijk je dood betekenen. Je kon eindigen als prooi voor roofdieren als je de bescherming van de groep niet meer had. Op hersenscans is zichtbaar dat sociale uitsluiting hetzelfde effect heeft als fysieke pijn, als een stomp in je maag.”
WANTROUWIG
Afwijzing is dus iets wat we koste wat kost willen voorkomen en waardoor we bij eenzame gevoelens meestal in actie komen. Tenzij het te lang duurt. “Bij langdurige eenzaamheid gebeurt er iets raars. Je raakt er steeds meer van overtuigd dat je er niet bij hoort, waardoor je wantrouwig wordt richting anderen en een muurtje om je heen optrekt. Je gaat negatiever naar anderen kijken, waardoor zij inderdaad negatiever op jou reageren. Vervolgens ga je je sociaal ongemakkelijk gedragen, je trekt je nog verder terug, enzovoorts. Het is moeilijk om uit deze neerwaartse spiraal te komen, maar het is wel belangrijk. Uit onderzoek blijkt namelijk dat langdurige eenzaamheid slecht is voor je gezondheid. Het wordt gerelateerd aan psychische klachten zoals depressie, angststoornissen en verslavingen. Ook kan het lichamelijke klachten veroorzaken; langdurige eenzaamheid vergroot het risico op hart en vaatziekten. Het is zelfs net zo slecht als vijftien sigaretten per dag roken.”
Tijdens de research voor haar boek ontdekte Van der Sluis dat bijna de helft van de mensen zich op dit moment eenzaam voelt. Die gevoelens hoeven overigens niet chronisch te zijn, benadrukt ze. Vaak zijn ze van korte duur omdat de meeste mensen in staat zijn om ernaar te luisteren en te handelen, bijvoorbeeld door af te spreken met een vriendin. Maar 14 procent van de Nederlanders heeft last van langdurige eenzaamheid, in 2012 was dat nog 8 procent. Volgens de psycholoog is de kans groot dat je ooit in je leven op het randje zult balanceren, dat je naar meer connectie verlangt dan je ervaart.
JONG GELEERD
In De Podcast Psycholoog die ze samen met vriendin en zakenpartner Leonie van Dijk heeft, bespreekt ze met experts mentale problemen en psychologie in het algemeen. Er zijn inmiddels meer dan zestig afleveringen die massaal beluisterd worden. Omgaan met stress, angst en boosheid, tips tegen somberheid en onzekerheid, voor daten, alles komt voorbij. Toch koos ze ervoor juist een boek te schrijven over verbinding en eenzaamheid. “Eenzaamheid is geen officiële psychische stoornis, je kunt geen diagnose stellen. Maar als ik in mijn praktijk doorvroeg wanneer er mensen met bijvoorbeeld depressieve klachten bij me kwamen, merkte ik dat daar vaak eenzaamheid achter zat.”
“Sociale uitsluiting heeft hetzelfde effect als een stomp in je maag”
Er zijn natuurlijk meer oorzaken aan te wijzen voor het hoge aantal mensen dat momenteel mentale problemen heeft – volgens het Trimbos Instituut heeft 48 procent van de volwassenen in Nederland ooit een of meerdere psychische aandoeningen gehad. “Vaak hebben mensen al een bepaalde psychische kwetsbaarheid. Die kan worden aangezet door een combinatie van opvoeding en levensgebeurtenissen, zoals het overlijden van een naaste. Ik denk dat sommige dingen in onze maatschappij ook niet meehelpen, zoals de manier waarop de zorg is ingericht. De wachtlijsten zijn op dit moment langer dan officieel is toegestaan. Mensen die in de GGZ werken doen ontzettend hun best, daar ligt het niet aan, maar er is gewoon niet genoeg tijd en geld. Tijdens het wachten op hulp kunnen de klachten verergeren. Tegelijkertijd denk ik dat we meer moeten doen aan preventie. Het kan helpen als we al vanaf jonge leeftijd leren over psychologie. Sommige mensen ontdekken pas als bij de psycholoog zijn dat het niet goed is om emoties te onderdrukken, dat je er beter wat ruimte voor kunt maken, dat emoties gewoon bij het leven horen. Ik denk dat het scheelt wanneer mensen meer kennis over psychologie en zichzelf hebben. Daarom ben ik de podcast ook gaan maken.”
ALS EEN STRANDBAL
Voel je je even angstig, verdrietig of leeg, dan hoeft er niet meteen iets ernstigs aan de hand te zijn. Maar hoe weet je of wat je voelt nog normaal is en wanneer je beter hulp kunt zoeken? “Dat moment is gekomen wanneer iets voor langere tijd je verstoort”, zegt Van der Sluis. “Daarom heet het ook een stoornis, al vind ik dat een naar woord. Het klinkt alsof je gestoord bent, maar het betekent gewoon dat iets ‘verstorend’ is. Dan is het een goed idee om hulp te zoeken.” Maar ook zelf kun je veel doen voor je mentale gezondheid. De term die dan vaak genoemd wordt, is selfcare. Wat hierbij volgens Van der Sluis misschien wel het belangrijkste is: leren je emoties niet weg te stoppen, want dat is alsof je een strandbal onder water duwt. Vroeg of laat kun je hem niet meer tegenhouden en schiet hij de lucht in, met een beetje pech recht in je gezicht. “De kunst is om emoties gewoon te voelen, ze met nieuwsgierigheid te verwelkomen. Laat ze toe als een ongenode gast, zoals de dronken buurman die langskomt op je verjaardag. Je probeert hem buiten de deur te houden, maar dat kost zo veel energie dat je je eigen feestje mist. Dus op een gegeven moment denk je: oké, kom dan maar binnen. Sommige mensen ervaren dat nare emoties minder worden als ze ze accepteren. Maar dan moet het wel echt accepteren zijn, niet met de intentie om je er beter door te gaan voelen. Therapeut Marjolein Vleugel gaf in mijn podcast een goede tip: zuchten. Door te zuchten, stop je met je schrap zetten en lukt het beter om te accepteren.”
IETS DOEN VOOR EEN ANDER
Ook zelf doet Van der Sluis dingen die goed zijn voor haar mentale gezondheid. Ze mediteert, doet aan thaiboksen, onderhoudt haar contacten en maakt regelmatig een praatje met volslagen vreemden. Dat laatste noemt ze micro-connecties, die blijken een soort wondermiddel te zijn. Gek genoeg hebben we steeds minder van dat soort korte gesprekjes. In haar boek schrijft ze: ‘Als verbondenheid met anderen de kern van ons mens zijn is, waarom hebben we dan de neiging elkaar massaal te negeren, in het openbaar vervoer, de wachtkamer en de lift? Waarom knoopt bijna niemand een gesprekje met elkaar aan? Zijn we allemaal sociaal aan het afhaken?’ De oorzaak ligt volgens haar deels in de toename van technologie. Je kunt eten bestellen zonder contact met iemand te hebben, en boodschappen reken je af bij de zelfscankassa. “Het grappige is dat met technologie alles sneller gaat, maar daar worden we niet gelukkiger van. We beginnen geen praatje omdat we denken dat de ander daar niet op zit te wachten, terwijl uit onderzoek blijkt dat mensen die zijn aangesproken op straat zich daarna zelf óók gelukkiger voelen. Daarnaast blijkt dat vreemden ons veel aardiger vinden dan we zelf inschatten. We hebben allerlei negatieve verwachtingen over contact met vreemden, terwijl het juist een eenvoudige manier is om je beter te voelen.” Ook doen we tegenwoordig veel minder vaak iets voor een ander. “Enkele decennia geleden was dat verweven in onze maatschappij en gaf het je aanzien. Het is goed om te weten dat dingen voor iemand anders doen ontzettend gelukkig maakt en zorgt voor zingeving. Terwijl we nu veel individualistischer leven en vaker zinloosheid ervaren. Ik denk dat de zin van het leven is: contact met elkaar en je onderdeel voelen van een groter geheel.”
Over Marissa
Marissa van der Sluis (37) werkte als therapeut in Amsterdam en als docent aan de Universiteit van Amsterdam op de afdeling Klinische Psychologie. In De Podcast Psycholoog bespreekt ze elke maand met een andere expert een actueel psychologisch thema op een praktisch toepasbare manier. 29 oktober verschijnt haar eerste boek Echte connectie - Hoe je je meer verbonden voelt met jezelf, anderen en de wereld.
Als je kind mentale problemen heeft
Eenzaamheid komt ook veel voor onder jongeren en studenten. Als je ziet dat je kind niet lekker in zijn of haar vel zit, of zich alleen voelt, is het volgens psycholoog Marissa van der Sluis goed om dit ter sprake te brengen op een niet confronterende manier. “Ga bijvoorbeeld samen iets doen waarbij je elkaar niet recht hoeft aan te kijken, zoals wandelen, of breng het ter sprake tijdens het autorijden. Vraag dan: ‘Hoe gaat het nou écht met je?’, of: ‘Ik heb het idee dat je de laatste tijd vaker op je kamer zit, kan dat kloppen?’ Je vertelt wat je ziet en checkt dat. Het is belangrijk om geen probleem te benoemen en geen advies te gaan geven. Die reparatiereflex hebben we allemaal, maar het werkt niet als je meteen met tips komt of vertelt hoe een soortgelijke situatie voor jou was. Dan klapt je kind waarschijnlijk dicht.” Ten slotte: wees niet bang voor stiltes. “Laat iemand gewoon z’n verhaal doen.”
Win!
Libelle mag drie exemplaren van Echte connectie weggeven. Mail vóór 18 november je naam en adres naar acties@libelle.nl, onder vermelding van ‘Echte connectie’ en maak kans!
Zo maak je ECHT CONTACT
Sommige mensen laten zich leiden door negatieve gedachten en geloven dat die waar zijn. Bekijk je gedachten eens met een open blik en probeer jezelf te leren kennen zoals je zou kennismaken met een vriend.
Probeer de ander echt te begrijpen. Daarvoor is het belangrijker om goed te luisteren dan om veel te praten. Vat af en toe samen wat iemand zegt en vraag door, dat zorgt voor verdieping.
Reken af bij de caissière in plaats van bij de zelfscankassa, maak een praatje met de bakker, groet mensen op straat. Dit soort micro-connecties leveren jou en de ander veel op.
Het is moeilijk om je verbonden te voelen met anderen als je niet in contact staat met jezelf. Het is dus belangrijk om eerst jezelf beter te leren kennen.
Laat emoties toe, ook als je ze niet leuk vindt. We hebben allemaal gevoelens die we liever niet zouden hebben.
Zoek de natuur op en ervaar dat je onderdeel bent van een groter geheel, waardoor je je gelukkiger en meer verbonden met de wereld gaat voelen.
Durf je kwetsbaar op te stellen in contact met anderen. Laat je ware zelf zien, hoe spannend dat soms ook is.
Wees behulpzaam. Iets doen voor een ander helpt tegen een gevoel van zinloosheid dat veel mensen in deze tijd ervaren.
Leg je telefoon wat vaker opzij. Het gebruik van sociale media leidt je af van vervelende gevoelens en is ontzettend verslavend, maar staat écht contact in de weg.
Als je jezelf kunt zien met al je mooie én minder mooie dingen, wordt het makkelijker om contact met anderen te maken. Er staat dan geen muur om je heen, je hebt geen masker op, iemand maakt echt contact met jóu.
HAAR- EN MAKE-UP: TYNKE JEENINGA. MET DANK AAN: KING LOUIE MANGO, ONLY, SACHA, SHOEBY FASHION, VANILIA
