Op tafel staat een theepot op een warmhouder. Poes Lotje Linkersok en kater Max hebben zich op haar bureau voor het raam geïnstalleerd. Haar huis oogt als een boekwinkel: overal staan boekenkasten en liggen stapels losse boeken, op de bank, in de vensterbank en op haar bureau. In de huiskamer staan de romans en non-fictie, om de hoek in de gang de boeken over feminisme en in haar slaapkamer de sectie Midden-Oosten. Ze is aan het opruimen. ‘Ik vind het heel moeilijk om boeken weg te doen. Ik bedenk altijd wat het iemand heeft gekost om er een te schrijven.’
Gelukkig kan ze een deel van haar boeken kwijt in het gemeenschappelijk bibliotheekje van de woongroep waar ze sinds tien jaar met veertien andere huishoudens woont. ‘We lopen de deur niet bij elkaar plat, maar letten wel een beetje op elkaar. Als ik een van mijn buren niet heb gezien, klop ik even op het raam.’
Begin dit jaar won ze de P.C. Hooftprijs 2026 voor beschouwend proza, de belangrijkste Nederlandse oeuvreprijs voor literatuur. Dat oeuvre beslaat een halve eeuw en bestaat uit ruim vijftig boeken, naast talloze artikelen, lezingen, toespraken, interviews, pamfletten, posts en commentaren. Haar autobiografische boek De schaamte voorbij uit 1976 betekende haar doorbraak als auteur. Deze feministische klassieker, over het leven van een vrouw in de jaren zestig van de vorige eeuw, is eigenlijk nog altijd actueel. Destijds zorgde het boek voor veel commotie , maar werd het ook al snel meerdere keren herdrukt en in twaalf talen vertaald. Vorig jaar verscheen opnieuw een herdruk.
Is zo’n prijs belangrijk voor je?
‘Niet voor mijn gevoel van eigenwaarde, dat was al helemaal in orde. Ik schrijf al mijn hele leven boeken die een groep mensen raken, en die mij dat dan ook laten weten. Op de dag dat werd besloten De schaamte voorbij opnieuw uit te geven, liep ik over een gracht in Amsterdam en kwam er een vrouw op me af die zei: ‘Door jou heb ik begrepen dat ik mijn eigen keuzes mag maken, dat ik vrij ben.’ Daar doe ik het voor. Wat ik wél belangrijk vind, is dat ik de eerste vrouw ben die de prijs voor beschouwend proza krijgt. Voor mij waren het altijd mannen. Ik ben er altijd van uitgegaan dat wat ik schrijf geen literatuur is, ook omdat ik dat mijn hele leven heb gehoord. Dat kon me niets schelen, want ik vond dat ik iets te zeggen had. Maar deze prijs verandert wel iets. Ik kreeg duizenden felicitaties, vooral van wat ik geëngageerde schrijvers noem.’
De schaamte voorbij is een bestseller die na vijftig jaar nog steeds wordt gelezen. Wat is de kracht van het boek?
‘De herkenning. Ik was een ‘gewone’ vrouw die schreef over haar ervaringen met mannen, relaties, liefde en seks. Dat had nog nooit eerder iemand gedaan. Ik heb het zonder hoge verwachtingen geschreven. Het verhaal lag er al, ik hoefde het niet te verzinnen. Ik heb alleen een leuke vorm gezocht zodat het niet een saai ‘en toen en toen’-verhaal werd. Ik dacht: misschien lezen een paar vrouwen uit de vrouwenbeweging dit verhaal wel. We waren in die tijd met zijn allen op zoek naar antwoorden. Mijn boek was wat ik daarover te vertellen had. Ik hoopte op herkenning, dat anderen zich konden spiegelen in mijn verhaal.’ (lachend) ‘Nou, dat is gigantisch uit de hand gelopen.’
Als je naar het huidige Nederlandse feminisme kijkt, ben je dan hoopvol of teleurgesteld?
‘Allebei. Als ik zie hoe mijn moeder leefde en hoe wij nu leven, is er enorm veel veranderd. Vrouwen kiezen nu zelf hoe ze hun leven willen inrichten. Mijn moeder mocht niet werken, geen eigen bankrekening hebben en kon niet scheiden, ook al was ze ongelukkig. Maar het feminisme is gestagneerd omdat te veel mannen niet zijn meeveranderd. Slechts negen procent van de heteroseksuele mannen deelt thuis de zorg. Negen procent! Dat is bedroevend.’
‘Toen mijn vader dement werd, hebben we hand in hand op een bankje gezeten. Ik kreeg de vader terug die ik was kwijtgeraakt’
‘Ik dacht: ik laat mijn zoon vrij. Achteraf iets té vrij. Daar heb ik hem mijn excuses voor aangeboden’
Maar er zijn toch ook steeds meer vrouwen die carrière maken en dat combineren met een gezin?
‘Er zijn nu vrouwen die carrière kunnen maken dankzij andere vrouwen die die kans niet hebben. Hoogopgeleide vrouwen huren laagopgeleide vrouwen in om het zorgwerk te doen waar hun mannen geen zin in hebben. We praten veel over de loonkloof tussen mannen en vrouwen, maar de loonkloof tussen vrouwen onderling is nog veel groter. Daar hebben we het bijna nooit over. Daarom ben ik behalve feminist ook socialist. Bij de toeslagenaffaire was zeventig procent van de gedupeerden alleenstaande moeder. We wonen in een van de rijkste landen ter wereld en het lukt ons niet eens ervoor te zorgen dat alleenstaande moeders eten op tafel hebben en een dak boven hun hoofd.
Dat vind ik schandalig. Ik wil dat in de wet wordt vastgelegd dat iedereen die de verantwoordelijkheid draagt voor kinderen, voldoende krijgt om van te leven. Ik heb dat zelf ook pas laat ontdekt, hoor.
Ik raakte op mijn zestiende zwanger en trouwde, omdat ik niet beter wist. ‘Nee’ zeggen kwam niet eens bij me op. Het was een vreselijk huwelijk, met een gewelddadige man. Toen ik uiteindelijk de moed vond om bij hem weg te gaan, ontdekte ik dat er geen beleid was en dat ik als alleenstaande moeder geen uitkering kreeg. Mijn geluk was dat ik een vangnet had en terug kon naar mijn ouders. Niet ideaal, maar ik had een dak boven mijn hoofd en kon gaan studeren.’
Wat voor vrouw was je moeder?
‘Ze had zelf een vreselijke jeugd gehad en was behoorlijk getraumatiseerd. Ze was niet erg in staat tot moederschap of empathie. Dat heb ik pas later begrepen. Ze deed wel haar best, maar wist gewoon niet hoe. Mijn feminisme begreep ze niet. ‘Jij maakt het mannen veel te makkelijk,’ zei ze. Ze vond dat ik seks weggaf zonder er iets voor terug te vragen. Haar diepste angst, dat mijn vader haar zou verlaten, is uitgekomen. Terecht hoor, want ze hadden al veel eerder uit elkaar moeten gaan. Ze is op haar 63ste overleden: eenzaam en verbitterd. Ze kwam niet los van haar verongelijktheid. Wat ik het treurigst vind, is dat ze niet in staat was om iets van haar leven te maken. Ik had haar tien jaar niet gezien, maar ben haar toch uit een soort loyaliteit weer gaan opzoeken. Ze is overleden met het idee dat het tussen ons weer goed was. Daar ben ik blij om. Mijn vader heb ik twintig jaar niet gezien, ik was gewoon klaar met mijn ouders en het kapitalistische milieu waarin zij leefden. Maar ook hem ben ik weer gaan opzoeken. Ik was nog net op tijd, voordat hij ging dementeren.’
Waarom ben je hem weer gaan opzoeken?
‘Theoloog en dichter Huub Oosterhuis, voor wie ik programma’s maakte, vroeg op een gegeven moment: ‘Hoe oud is jouw vader nu?’ Toen ik zei dat hij bijna tachtig was, spoorde hij me aan om hem op te zoeken. Ik stuurde mijn vader een brief en hij reageerde vrijwel meteen. Zijn nieuwe vrouw had tegen hem gezegd: ‘Hein, het is tijd.’ Zij haalde me van het station. We waren allebei zenuwachtig, maar het was goed. Tijdens therapie had ik al ontdekt dat hij, toen ik heel klein was, een lieve vader was geweest. Toen hij dement werd, hebben we eens hand in hand op een bankje gezeten. Heel intiem. Ik kreeg de vader terug die ik was kwijtgeraakt. Na zijn overlijden vond zijn tweede vrouw een lade vol uitgescheurde recensies en artikelen van mij. Ik was dus nooit helemaal uit zijn gedachten verdwenen.’
Hoe ben je zelf als moeder?
‘Ik vind dat ik, zeker in het begin, niet altijd de beste moeder ben geweest. Het was de hippietijd. Mensen kwamen uit benauwde gezinnen waar het zo en zo en zo moest en kozen massaal voor vrijheid. Soms zó veel vrijheid dat het bijna verwaarlozing werd. Ik had het zelf ook niet makkelijk: studeren, werken, en ik wilde de wereld nog verbeteren ook. Ik dacht: ik laat mijn zoon vrij. Achteraf was dat iets te vrij. Ik heb hem mijn excuses daarvoor aangeboden. Nadat ik zelf in therapie was geweest vanwege de band met mijn moeder, heb ik tegen Armin gezegd dat hij naar diezelfde therapeut moest gaan vanwege zijn ‘verschrikkelijke’ moeder. Hij is gegaan, een week lang, heel intensief. Daarna zei hij: ‘Mam, je had gelijk, ik ben verwaarloosd. Maar nu hoeven we het er niet meer over te hebben.’
‘Misschien is een liefde op afstand wel de beste relatie. Je krijgt nooit ruzie over wie de kattenbak schoonmaakt’
Hoe is jullie band?
‘Heel hecht. Hij is inmiddels 63, geen jongetje meer. We zijn het over bijna alles eens. Ik kan zelfs goed advies van hem krijgen. En het allermooiste: hij heeft tot zijn 27ste boven mij gewoond. Voor mij was dat heel fijn, alsof ik het moederschap dat hij had gemist nog even kon geven. Hij werd een keer geïnterviewd, als zoon van een feministische moeder en kreeg de vraag wat ik hem had meegegeven. Zijn antwoord was dat je tegelijkertijd kwetsbaar en sterk kunt zijn. Ik geloof niet dat ik dat ooit met zo veel woorden tegen hem heb gezegd. Maar blijkbaar heeft hij het zo opgepikt. Mooi om dat te kunnen doorgeven.’
Doorgeven is een thema in je leven. Schrijven, lesgeven, een uitgeverij beginnen, een opleiding ‘vrouwen en hulpverlening’ opzetten, een hulporganisatie voor Gaza oprichten; waar komt die drang vandaan?
‘Ik weet het niet. Huub Oosterhuis zei ooit tegen mij: ‘Jij bent geroepen.’ Hij had het zelf ook, dat gevoel: dat er iets voor je besloten is, of je daar nou zin in hebt of niet. In het begin dacht ik: kom nou, mensen hebben verschrikkelijke dingen gedaan vanuit het idee dat ze geroepen waren. Maar toen ik voor het eerst een dag in Gaza was, wist ik gewoon: hier moet ik iets doen. Het klinkt deftig, geroepen zijn, alsof je iets bijzonders bent. Maar zo voelt het niet. Het voelt als een opdracht die je niet meer kwijtraakt. Ik heb me daar maar vrolijk bij neergelegd.’
Je komt al dertig jaar in Gaza. Hoe is het om nu naar dat land te kijken?
‘De eerste maanden zat ik elke dag naar Al Jazeera te kijken en moest ik ontzettend huilen. Het was, en is, verschrikkelijk om te zien. Mijn goede vriendin Fatma is met haar gezin met heel veel moeite vertrokken. Ze moest een deel van haar familie achterlaten. Die ziet ze waarschijnlijk nooit meer terug. Blijven of weggaan; het is allebei vreselijk en heeft verstrekkende gevolgen voor de Palestijnen.’
Een van de grote liefdes van je leven was Rashid, een Palestijnse man uit Gaza.
‘Rashid had zeven jaar in een Israëlische gevangenis gezeten. Toen hij vrijkwam, wilde hij iets doen voor de samenleving en richtte een organisatie op voor en met mensen met een beperking. Zelf had hij een poliobeen. Ik leerde hem kennen tijdens een van mijn bezoeken en hielp hem met het oprichten van een stichting. Hij had dezelfde onstuitbare drang om iets te betekenen. Dat herkenden we in elkaar. We zijn ongeveer twaalf jaar samen geweest, waarvan drie jaar getrouwd. Het was een liefde op afstand. Hij kwam één keer per jaar een week naar Nederland, ik ging twee keer per jaar naar Gaza. Misschien is dat wel de perfecte relatie. Je krijgt nooit ruzie over wie de kattenbak schoonmaakt. We zijn niet meer samen omdat hij Gaza niet wilde verlaten en ik me hem hier niet kon voorstellen. Ik weet hoe buitenlanders het in dit land vaak hebben. Het is goed zo. Inmiddels heeft hij een nieuw gezin.’
Je hebt je vijfentwintig jaar geleden bij Huub Oosterhuis laten dopen. Wat betekent het geloof voor jou?
‘Voor mij betekent het dat je niet zomaar een beetje op de wereld bent gezet, maar dat er iets voor je klaarligt. Dat je niet alleen voor jezelf leeft, maar dat het ergens over gaat. En dat je je ergens thuis voelt. Misschien is je thuis voelen wel het belangrijkste waar we als mens naar zoeken en wat we nodig hebben.’
ANJA MEULENBELT
BRAK DOOR in 1976 met haar autobiografische boek De schaamte voorbij, dat werd vertaald in twaalf talen. Haar oeuvre omvat ruim vijftig boeken, romans, essays en beschouwingen over feminisme, socialisme en het Midden-Oosten. SCHRIJFT artikelen, columns en blogs. GEEFT lezingen. WAS ACTIEF als oprichtster van een feministische uitgeverij en de opleiding Vrouwen en hulpverlening. Politiek was ze actief voor de PSP, GroenLinks en de SP, waarvoor ze van 2003 tot 2007 in de Eerste Kamer zat. IS medeoprichter van een hulporganisatie voor Gaza, waar ze al dertig jaar geregeld komt. ONTVING begin dit jaar als eerste vrouw ooit de P.C. Hooftprijs voor beschouwend proza.
styling: esther loonstijn. visagie: astrid timmer. alle kleding en accessoires zijn privébezit.
