RECHTER YOLANDA GEEFT EEN INKIJKJE IN HAAR WERK
Yolanda: “Soms weet iemand als kind al: later word ik schrijver, zangeres of juf. Ik had nog geen idee. En toch vertoonde ik in mijn jeugd al trekjes van wat ik later ben geworden: rechter. Als kind stond ik op het schoolplein al ruzies te sussen. Dan liep ik naar twee kemphanen toe en vroeg ik: ‘Wat is er nou eigenlijk aan de hand?’ Ik was bezig met perspectieven. Met het kijken naar beide kanten van een verhaal. Als kind dacht ik ook overal over na. Ik kon nooit kiezen en was altijd aan het wikken en wegen. Als iemand vroeg: ‘Wat is je favoriete kleur?’ Dan dacht ik: blauw. Hoewel, geel is ook mooi. En rood… Dat heb ik nog steeds. Dat maakt me nu een én-én-mens. Ik hou én van de zee én van het bos. En ik hou van taal en van recht. Die laatste twee komen samen in mijn bundels die ik Togatalks noem, na mijn eerste boek Schetsjes uit de rechtbank. Ik geef ze uit in eigen beheer. Onlangs verscheen de derde: Togatalks 2.0.”
Botsen met regels
“Dat schrijven deed ik altijd al naast mijn werk. Kleine schetsjes over dingen die me opvallen. Soms een gek detail waardoor het verhaal van een verdachte in de rechtszaal ineens geen stand meer houdt, soms een grappig citaat. Maar ook beweegredenen van mensen, waarom ze doen wat ze doen. Als ik iets opvallends hoor of zie, schrijf ik het naderhand op in mijn notitieboekje. Want wellicht is het te gebruiken voor Togatalks. Op die manier geef ik een inkijkje in mijn werk. Mensen belanden in allerlei situaties en doen soms foute of gekke dingen. Met mijn verhalen wil ik hun gedachten en drijfveren laten zien.
Ik ben nu al meer dan twintig jaar rechter. Ik heb civiel recht gedaan, strafrecht en nu dus bestuursrecht. Juist die afwisseling vind ik mooi. Bij civiel recht ging het soms over scheefhangende keukenkastjes, maar ook over aandelen en miljoenenclaims tussen bedrijven. In het strafrecht zag ik van alles voorbijkomen, van winkeldieven en zakkenrollers tot moordenaars en verkrachters. Bestuursrecht is vrij onbekend. Veel mensen weten niet precies wat het is, terwijl het eigenlijk overal zit. Een café dat geluidsoverlast veroorzaakt. Een burgemeester die een drugspand sluit, terwijl er nog mensen wonen. Een demonstratie die ergens anders moet plaatsvinden. Een rijbewijs dat al dan niet onterecht wordt ingenomen. Het gaat steeds over mensen die botsen met regels of besluiten van de overheid.
Als rechter maak ik telkens een juridische afweging, terwijl er voor mijn neus van alles gebeurt. Gekscherend zeg ik weleens: ik zit op de eerste rij bij het theater van het leven. Alles komt voorbij. Mensen met en zonder spijt. Verdriet, boosheid, schaamte, frustratie, wanhoop. Humor ook. Eén ding hebben ze gemeen: ze komen niet naar de rechtbank als alles op rolletjes loopt. Er is altijd iets aan de hand. Een zaak die me is bijgebleven, is die van een vrachtwagenchauffeur die een kind doodreed. Hij had niet gedronken, reed niet te hard, deed gewoon zijn werk. Maar toen hij een bocht nam, vergat hij goed in zijn dodehoekspiegel te kijken. Eén seconde van onoplettendheid en een kind was dood. Die man zat compleet gebroken in de rechtszaal. Dit had hij niet gewild. Hij kon na het ongeluk ook niet meer werken. De ouders van het verongelukte kind zaten daar ook. Dat zijn momenten waarop je voelt: hier zijn alleen maar verliezers. Toch gebeurde er iets heel bijzonders. De ouders zeiden tijdens hun slachtofferverklaring dat ze een goed contact hadden met die chauffeur. Dat ze zagen hoeveel verdriet hij had. Dat ook hij getekend was voor het leven. Dat ze samen daarin optrokken. Dat raakte mij enorm. Omdat het laat zien dat zaken bijna nooit zwart-wit zijn.”
‘Als kind stond ik op het schoolplein al ruzies te sussen en keek ik naar beide kanten van een verhaal’
Precisiewerk
“Hoewel veel van wat ik op een zitting hoor aangrijpend is, kan ik me niet mee laten slepen door emoties. Gevoelens moet je terzijde kunnen schuiven. Als rechter moet je professioneel blijven. Ik vergelijk het vaak met een chirurg. Die kan ook niet tijdens een operatie worden meegesleept door emoties. Dat is precisiewerk, vereist scherpte en concentratie. Dat wordt ook van een rechter verwacht. Emoties mogen je oordeel niet overnemen of vertroebelen. Maar ik heb ze dus wel degelijk. Terwijl mensen de zaal uitlopen blijft er altijd iets achter. Een sfeer van verdriet. Van gemiste kansen. Van woede. Van teleurstelling. Daarin zit vaak het echte verhaal. Niet alleen in het juridische oordeel dat ik vel, maar juist in wat mensen voelen, denken en zeggen.
Ik ben een observeerder. Altijd geweest. Ik kijk naar wat er gebeurt op straat en ook op zitting. De opvallende, grappige of ontroerende dingen pik ik eruit. Zo zei iemand een keer op zitting: ‘Ik heb in elk stadje een ander schatje’. Daar maak ik dan een stukje van. Nooit een-op-een over een bestaande zaak. Dat wil ik absoluut niet. Ik draai dingen een kwartslag, voeg elementen samen en verander omstandigheden zodat het niet herleidbaar is. Voor de pure rechtbankverslaggeving heb je mensen als Saskia Belleman. Zij doet het fantastisch. Zij schrijft wat er feitelijk gebeurt in de rechtszaal. Ik wilde het anders doen, los van het juridische, de menselijke laag laten zien. Het gevoel achter een zaak. Ik schrijf ook niet als rechter over een zaak. Ik kruip juist in het hoofd van een verdachte, een slachtoffer, een getuige of iemand anders die met het recht te maken heeft. Ik vergroot emoties uit, speel met taal, maak het poëtisch en daarmee een beetje literair. Dat vind ik leuk.”
Emoties
“Ik schrijf over een tinderdate die verkeerd afloopt, scholieren die ‘per ongeluk’ iets vergeten af te rekenen bij de zelfscankassa en inbrekers die zichzelf verraden met hun gele en rode petje. Of je nu grote of kleine zaken hebt, bij elke zaak spelen emoties een rol. Vooral bij verkeersboetes ziet bijna iedereen zichzelf als uitzondering op de regel. Dat is echt de gemene deler. Mensen zeggen vaak: ‘Ja, normaal gesproken doe ik dit nooit.’ En vinden dus dat in hun geval geen boete moet worden opgelegd. Ik had een keer iemand op zitting die haar auto even parkeerde om haar oude buurvrouw te laten uitstappen. En terwijl zij met haar onder de arm naar de voordeur loopt, even naar binnengaat en oké, ook nog een kopje koffie meedrinkt, komt de scanauto voorbij. Hup, een parkeerboete. Balen. Zuur. Ze deed toch juist iets goeds? Of die keurig nette man die beboet was door een jonge boa omdat hij in een parkje fietste waar dat niet mocht. De nette man woonde vlakbij en wist van het fietsverbod. Ondanks dat vond hij dat het wel kon, omdat het rustig was in het park en er op moment suprême geen voetgangers liepen. Toch gaf de boa hem een bekeuring. Furieus was hij. Hoe haalde zo'n jonge knul het in zijn hoofd, een oude nette heer als hij – die echt wel wist wat hij deed – een bekeuring te geven? Iedereen heeft zo zijn eigen verklaring waarom hij of zij zich niet aan de regels heeft gehouden. Mensen komen overal vandaan om dat in mijn rechtszaal uit de doeken te doen. Als rechter moet je mensen de ruimte geven hun verhaal te vertellen. Al betekent dat niet dat ik zomaar kan zeggen: ‘Ach ik begrijp het, u krijgt gelijk.’ Zo werkt het recht niet. Soms voelt iets onrechtvaardig – ‘Ik was echt van plan morgen mijn fietslicht te laten repareren’ - maar moet je je verlies nemen en krijg je alsnog een boete. Ik ben gebonden aan de regels. Maar de menselijke maat speelt wel degelijk een rol. Soms zijn er bijzondere omstandigheden en kun je daar rekening mee houden. Soms niet. In mijn uitspraak probeer ik altijd begrijpelijke taal te gebruiken en het zo op te schrijven dat iedereen snapt waarom en hoe ik tot een bepaald oordeel kom. Het mooie aan dit werk is dat je te maken hebt met mensen. Elke zaak is weer anders. Dus moet je telkens weer openstaan voor nieuwe feiten en omstandigheden. En daar dan de best mogelijke oplossing bij zoeken. Dat is mijn drijfveer. Wat veel mensen niet weten: een rechter doet dit nooit alleen. Achter iedere zitting zit een team. Gerechtsjuristen, griffiemedewerkers en bodes. Zonder hen kun je dit werk niet doen. Daarom schrijf ik ook over hen. Zij zijn onderdeel van het grote verhaal.”
‘Ik ben gebonden aan de regels. Maar de menselijke maat speelt wel degelijk een rol’
Verharde samenleving
“De samenleving is in de jaren waarin ik rechter ben harder geworden. Sneller ook. Er zijn steeds nieuwe fenomenen. Fatbikes. Datingfraude. Pig-butchering – dat mensen online worden ‘vetgemest’ met vertrouwen voordat ze financieel worden opgelicht. Tien jaar geleden kende niemand dat begrip. Nu zie je het verschijnen in rechtszaken. Als rechter moet je dus blijven bijleren. Ik lees jurisprudentie, vakbladen, kranten. Iedere week bespreken we nieuwe ontwikkelingen. Je moet meebewegen met de samenleving. Zichtbaar zijn hoort daar ook een beetje bij, vind ik. Je kunt als rechter prima in een talkshow gaan zitten om context te geven bij spraakmakende zaken. Het is goed om ook de mens achter de rechter te laten zien. Ik doe dat via mijn Togatalks. Met de nodige humor. Ik geef ook lezingen en doe optredens. Zo stond ik op het festival Noorderzon voor een volle tent. Hoe leuk zou het zijn om ook nog eens op Lowlands te staan?! Mensen reageren verrast en enthousiast omdat iedereen wel iets in mijn verhalen herkent. Iedereen kent verleidingen en iedereen doet weleens iets wat eigenlijk niet mag. Ook ik fiets soms op de stoep. Na een zitting spring ik regelmatig op mijn mountainbike en fiets ik richting zee. Ik hou sowieso van bewegen, ik dans de tango en loop graag door de binnenstad of over het strand. Lekker uitwaaien en even uit mijn hoofd. Dat is belangrijk in dit vak. Al met al vragen die dossiers best veel van je en dan moet je ook momenten voor jezelf creëren. Die balans tussen ontspannen en aanstaan is belangrijk. Hoewel, soms gaat het in elkaar over. Als ik in beweging ben of in mijn favoriete livejazzcafé zit, komt de inspiratie. Ineens borrelt er dan iets op wat weer het begin is van een Togatalk. Midden in de samenleving blijven staan door om je heen kijken, spontane ontmoetingen te hebben en van kunst, cultuur en vriendschap te genieten, vind ik belangrijk. Uiteindelijk draait het ook in mijn werk om die interesse in mensen en in openstaan voor allerlei situaties. In de kern ben ik nog hetzelfde meisje als op het schoolplein. Nieuwsgierig. Bemiddelend. Observerend. Luisterend. Alleen draag ik nu een toga.”
‘Iedereen doet weleens iets wat niet mag, ook ik fiets soms op de stoep’
Togatalks 2.0 Yolanda Bosman € 15,-Devriesvanstockum.nl
TEKST: JOLANDA HOFLAND. FOTO'S: MARIEL KOLMSCHOT. VISAGIE: NICOLETTE BRØNDSTED.
