INTERVIEWbijlage
Het is woensdagmiddag 22 november, verkiezingsdag, als bij Anniko van Santen de voordeur openslaat. Luid geblaf van haar twee adoptiehonden, zelfs de kippen en rammetjes aan de andere kant van de omheinde tuin zijn er even stil van. Gesnuffel, gebrom: oké dan maar, de gast mag erin. Binnen, waar de kaarsen al zijn aangestoken, springen de honden op de enorme plofbank in de televisiehoek en serveert Anniko, sinds drie jaar Ridder in de Orde van Oranje-Nassau vanwege haar werk voor het programma Opsporing Verzocht, een borrelplank vol hapjes. Aan de muren kunst: een vrolijke oranje theepot van Klaas Gubbels, een spiegelei van de hyperrealistische kunstenaar Tjalf Sparnaay – een verjaardagscadeau van haar man Remco. Anniko: ‘Kijk jij weleens op Catawiki? Daar zou ik nou echt al mijn spaargeld erdoorheen kunnen jagen.’
Ze verheugt zich op de fotoshoot van een paar dagen later, zegt ze. ‘Ik hield als kind al van verkleden en dat je een soort metamorfose kunt ondergaan. Alles wat met glitter en glamour te maken heeft, vind ik leuk. Nephaar, nepwimpers, glitterbroeken. Tegelijkertijd voel ik me als Assepoester op het bal. Ik ging laatst samen met mijn dochter naar het Gouden Televizier-Ring Gala. Als bekende mensen míj dan gedag zeggen, sta ik perplex: hè, die ként mij gewoon! Maar eigenlijk vind ik zo’n avond vooral heftig. Ik ben niet zo van de feestjes en de mensen, kruip ervan in mijn schulp.’ Terwijl ze de borrelplank naar voren schuift (‘Neem iets lekkers hè’): ‘Ik ben nog een paar kilo te zwaar om helemaal happy op de foto te gaan, maar dat is die stomme overgang.’
Even later: ‘Op televisie word je nogal met jezelf geconfronteerd. En het is niet leuk om op X terug te lezen: ‘Zó, die is dik geworden.’ Dus ik ben van de zomer begonnen met afvallen. Tegelijkertijd vind ik het echt ontzettend stom dat het bij vrouwen zo vaak over uiterlijk gaat.’
Iets heel anders dan: stemt iemand die voor haar werk altijd met criminaliteit te maken heeft rechts?
‘Ik niet, al staat wat ik stem los van hoe Opsporing Verzocht wordt gemaakt. Maar als je íéts leert van het programma is het dat het in het leven gaat om compassie. En dat gevoel vind ik toch meer terug op de linkerflank. Bovendien maak ik me zorgen om de toekomst van mijn kinderen. Ze zijn tweeëntwintig en twintig en vallen dus allebei midden in de pechgeneratie. Ze hebben te maken gehad met corona en het leenstelsel, de klimaatcrisis hijgt in hun nek, er zijn oorlogen in Oekraïne en Gaza, een flinke woningnood – de wereld is momenteel nogal instabiel.’
In oude interviews zag ik dat de meestgestelde vraag aan jou is of je werk je een angstiger mens heeft gemaakt. ‘Ik ben er vooral een alerter mens van geworden. Zeker sinds Peter R. de Vries is vermoord en John van den Heuvel vierentwintig uur per dag moet worden beveiligd, is de naïviteit er wel af. Al levert het niks op om mij te bedreigen: als ze mij iets aandoen, staat er volgende week gewoon weer iemand anders Opsporing Verzocht te presenteren. Ik ben natuurlijk geen misdaadjournalist.’
Je presenteert Opsporing Verzocht sinds 2005, bent al bijna tien jaar ook de eindredacteur van het programma en doet veel van de interviews met nabestaanden. Je voorganger Nelleke van der Krogt stopte er na elf jaar mee omdat dagelijks geconfronteerd worden met mishandelingen, moord, verdwijningen, verkrachtingen en gewapende overvallen haar te veel werd. ‘Toen het programma vijfentwintig jaar bestond, interviewden we Nelleke. Ze zei: ‘Ik stond op een gegeven moment iets te vertellen over een baby die in een vuilnisbak was gevonden en toen dacht ik: en nu is het klaar.’ Het ging haar te veel raken. En dat kan ik me heel goed voorstellen. Ik zit als een zuignap op het programma, bemoei me als eindverantwoordelijke met ieder detail. Waardoor het als een soort verlengstuk van mezelf is gaan voelen. Als ik nabestaanden ga interviewen, heb ik drie dagen van tevoren al buikpijn. Ook omdat je wil dat zo’n gesprek iets voor ze oplevert, maar dat nooit kunt garanderen. Dus hou ik er zelf ook rekening mee dat er een moment komt waarop ik denk: dit is gewoon niet meer goed voor me.’
Dat is er nog niet geweest? ‘Inmiddels is het emmertje af en toe wel echt vol. Vorig jaar was er een periode dat ik meteen begon te huilen zodra ik met de honden het bos in liep. Of als ik alleen in de auto zat. Ineens kwamen er ook zaken terug van tien jaar geleden. Zoals die van Joanne Noordink, een ontzettend leuke jonge vrouw uit Aalten die is vermoord. Ik heb destijds haar ouders geïnterviewd; zij schetsten een beeld van iemand die licht en liefde om zich heen bracht. Joanne had bijvoorbeeld een project opgezet om kinderen in Afrika te helpen. Dat je je zó kunt voorstellen hoe trots die ouders waren. En dan is hun dochter er ineens niet meer. Dat maakte me opnieuw zo verdrietig.’
Wat deed je met die gevoelens?
‘Eerst heb ik een aantal taken door collega’s laten overnemen. En tegen mezelf gezegd dat als ik merkte dat ik daarna veel vrolijker zou worden, het misschien tijd werd om afscheid te nemen. Vervolgens ben ik met een coach gaan praten. Die heeft me geleerd hoe ik moet omgaan met het verdriet om mensen die er niet meer zijn. Dat ik niet in paniek raak als hun geesten ‘bij me langskomen’, want zo voel ik dat, maar dat ik ze moet koesteren. En dat ik nog het meeste voor hen en hun nabestaanden kan betekenen door gewoon mijn werk heel goed te doen.’
‘Kijken naar dit programma helpt bij het veiliger maken van Nederland,’ hoorde ik je in de uitzending van gisteravond zeggen. ‘Dat is ook echt zo. Als de politie zelfstandig aan de slag gaat, haalt ze een aanhoudingspercentage van ongeveer 25. Als ons programma meehelpt, stijgt dat naar ruim 40 procent. Het mooie is dat ik er door dat stapje terug achter kwam dat ik mijn werk eigenlijk nog ontzettend leuk vind. Opsporing Verzocht is meer dan alleen ‘politie zoekt boef ’. We laten ook monumentjes achter voor de mensen die er niet meer zijn.’
Je spreekt regelmatig ouders die hun kinderen zijn verloren. ‘Soms zit ik dan ook mee te snotteren hoor. In de auto naar huis zet ik de muziek vervolgens heel hard aan en huil ik het eruit. Dat is nodig om weer te kunnen schakelen. Ik wil dat verdriet niet meenemen naar mijn eigen gezin. Het is niet hún werk.’
Zorgt het wel voor extra bezorgdheid over je eigen kinderen? ‘Ja. Ze waren nog heel klein toen ik met dit programma begon, en als ze dan ergens gingen spelen, benadrukte ik steeds weer dat ik altijd wilde weten waar ze uithingen. Op een dag liep mijn dochter Kat zuchtend weg: ‘Ja-ha, want anders word ik misschien vermóórd!’’
Glimlachend: ‘Ik heb altijd geprobeerd niet te hysterisch te doen en nu Kat op zichzelf woont mag ze me nog steeds een tikkie sturen als ze een Uber neemt, maar ik wil mezelf ook niet bang maken voor dingen die nog helemaal niet zijn gebeurd.’
Jij bent inmiddels drieëntwintig jaar samen met Remco van Leen, die sinds kort directeur video is van de NPO, als opvolger van Frans Klein. Je hebt jullie liefde ooit ‘groots en meeslepend’ genoemd.
‘Omdat er geen enkele twijfel was. Ik had verliefd zijn nog nooit op die manier ervaren. Het begon ermee dat ik ’s ochtends wel erg lang voor mijn kledingkast stond om te bedenken wat ik die dag zou aantrekken. Kort daarna gingen we allebei mee op een werkreis naar de Amazone, waar een tv-programma voor het Wereld Natuur Fonds werd gemaakt. Ik presenteerde destijds programma’s als Alle dieren tellen mee en Anniko’s wilde wereldreizen. Tijdens die reis was er een soort herkenning: jij ziet mij helemaal zoals ik ben. Dat was een heel fijn gevoel. Toch was de start problematisch, omdat ik net een huis had gekocht met iemand anders.’
Oeps. ‘Ja. Hij en ik waren al drie jaar samen en ik was niet ongelukkig met hem, had ook niet het gevoel dat ik iets miste. Alleen was er nu iemand mijn leven binnengestapt van wie ik dacht: ja, dít is het, jij bent het.
Maar goed, het is echt niet fijn om met zo’n boodschap thuis te komen. Gelukkig heeft de tijd geleerd dat het de juiste beslissing was.’
Plotseling geblaf vanaf de bank. Acht alerte pootjes hollen naar de voordeur. Anniko: ‘Ah, daar komt mijn zoon.’ Ze had eerder al het moderne tiny house in de achtertuin aangewezen, omlijst door een kraag van het aanpalende Veluwse bos. In coronatijd gebouwd door Remco, voor de in Zwolle journalistiek studerende Mink. Met een knipoog: ‘Goeie truc om je kind nog een beetje in de buurt te houden toch?’ Als ze weer plaatsneemt aan de houten eettafel: ‘Wat Remco en ik heel erg in elkaar waarderen, is dat het levensgeluk van de één niet afhangt van de ander. Wij zijn allebei zeer onafhankelijk. Ik vind het bijvoorbeeld heerlijk om hier te tutten; boek lezen, iets knutselen, in huis rommelen. Hij gaat juist graag met vrienden naar de kroeg.’
Doe jij dat nooit? ‘Nee. Ik werk sowieso vijfenveertig, vijftig uur per week. Daarnaast wil ik een heel leuke moeder zijn. Dus mijn sociale leven is lang non-existent geweest. En ik ben sowieso al een einzelgänger. Mijn dochter Kat lijkt qua uiterlijk enorm op mij, maar wat betreft inborst zijn we totaal anders. Zij heeft een enorm sociaal netwerk, voelt zich het fijnst met veel mensen om zich heen. Ik zie aan haar hoeveel energie dat kan geven, toch heb ik er voor mijn gevoel nooit onder geleden dat ik ben zoals ik ben.’
Hoeveel vrienden heb je dan? ‘Heel weinig. Ik spreek soms af met iemand die vroeger bij Opsporing Verzocht werkte. En er is nu iemand op de redactie die ik ook leuk vind en weleens privé zie. Maar verder mis ik het niet.’
Er zijn ook geen vrienden van vroeger? ‘Nee. Remco en ik hebben de passantentheorie: we zijn in ons leven fijne mensen tegengekomen, met wie je een tijdje oploopt. Tot er een periode komt waarin je minder bij elkaar past en weer je eigen weg gaat. Ik weet niet of dat een soort gebrek is, maar ik functioneer gewoon heel goed in m’n eentje.’
Ze staat op voor een tweede ronde koffie. ‘Als ik dit zo zeg, denk ik wel: wat ben je toch een enorme freak, wat is er mís met je, Van Santen?’
Is het ook een vorm van zelfbescherming omdat je jeugd vrij ingewikkeld was? ‘Ik heb heel lang geroepen dat dat geen enkele invloed op mij heeft gehad, maar inmiddels besef ik dat dat niet waar is. Alle lijntjes naar vroeger zijn doorgeknipt – en dat was niet mijn eigen keuze. Het heeft ervoor gezorgd dat mijn basishouding is: je moet het uiteindelijk in het leven toch zélf doen.’
Negen jaar is Anniko als ze op stel en sprong haar koffertje moet pakken om het ouderlijk huis in het Gelderse Dieren te verlaten. Buiten staan een auto met draaiende motor klaar en ‘een paar stoere mannen’, voor het geval haar vader toch eerder thuiskomt van de konijnenfoktentoonstelling die hij op dat moment bezoekt. Een gelegenheid die Anniko’s moeder heeft aangegrepen om haar dominante, agressieve Hongaarse echtgenoot – die zelf in 1956 uit angst voor de Russen zijn land had verlaten – te ontvluchten. Anniko en haar zeven jaar oudere broer komen in Limburg terecht, dicht bij hun oma en stiefopa, die de ontsnappingsactie op touw hebben gezet. Haar vader spreekt ze pas zesendertig jaar later weer, kort voor zijn overlijden.
Had je tot jullie vluchtten veel vriendinnen? ‘Ja. Ik zat op een dorpsschooltje waar iedereen elkaar kende. Maar ik heb toen aan niemand mogen vertellen waar we naartoe gingen omdat mijn vader dat niet te weten mocht komen. En in Roermond merkte ik wel dat ik anders was: niet-Limburgs, een van de weinige kindjes met een sleutel om de nek. Toen ik daar later bij de lokale omroep ging werken, waren we wel met een hechte club jongeren. Een fantastische tijd, maar op een gegeven moment vloog iedereen weer uit. En ik ben gewoon slecht in contacten onderhouden. Daar moet je in investeren en dat doe ik dus niet.’
Hoe is het voor een kind om van de ene op de andere dag huis en haard te moeten verlaten? ‘Wat me het scherpst voor de geest staat, is dat ik net een visje zat te solderen. Ik mocht heel weinig spullen meenemen, maar omdat ik daar zo ontdaan door was, zei mijn moeder dat het visje ook mee kon. Op de een of andere manier voelt een kind aan: nú kan ik niet lastig zijn. Dus ik heb niet gevraagd wat we gingen doen.
In Limburg kwamen we terecht bij een kennis van opa, die een huis vol boeken had. Dat vond ik heel leuk, bovendien was het ook nog een bijzondere dag: 30 april 1980. Dus we mochten televisie kijken, naar de kroning van Beatrix en de rellen in Amsterdam. Vervolgens kwamen we met z’n drieën in een soort Center Parcs terecht waar we de hele dag konden zwemmen. Daardoor is er nooit een moment geweest waarop ik dacht: ‘O mijn god, wat is er allemaal gebéúrd?’ Ik beleefde het meer als een avontuur.’
Maar je begreep wel dat al die verhuizingen met je vader te maken hadden? ‘Ja. Ik heb ook vrij snel tegen mijn moeder gezegd dat ik voortaan haar achternaam wilde gebruiken in plaats van de Hongaarse naam die ik had. Dat gaf wel aan dat ik heel goed begreep dat er iets was gebeurd dat niet teruggedraaid zou worden.’
Is Anniko een Hongaarse voornaam?
‘Ik heette officieel Anikó, wat ‘kleine Anna’ betekent. In Roermond ben ik dat op z’n Hollands gaan schrijven, zonder die ‘ó’, omdat ik het vervelend vond steeds uit te moeten leggen dat ik een Hongaarse vader had. Toen ik achttien werd, heb ik zowel mijn voor- als achternaam officieel laten veranderen.’
Terwijl hond Ralph op schoot springt: ‘Mijn moeder kwam in de bijstand, toch heb ik nooit echt het gevoel gehad dat we arm waren. Al weet ik nog precies dat ik twaalf jaar was en in het hipste winkeltje van Roermond een nieuwe blouse mocht uitzoeken. Gek dat zo’n moment je dus wel zo helder bijblijft. En het is ook een reden om nu links te stemmen: ik weet hoe het is als je vóélt dat er thuis zorgen zijn om geld. Eén op de vijf ouders kan de schoolspullen van zijn kinderen niet betalen. Veel kinderen moeten zonder ontbijt naar school. En dat in een land als het onze; het is om je de ogen uit je kop te schamen.’
Welke levensles gaf je moeder je mee? ‘Ze is mijn redding geweest: een geweldige vrouw die slim is, onafhankelijk en erg creatief. Ze was heel zorgzaam, maar gaf me ook veel vrijheden. Bij de vrouwen in onze familie komt het gevoel dat je het in je eentje moet kunnen redden echt uit de ténen. Mijn moeder moest solo twee kinderen opvoeden, mijn oma deed het ook alleen nadat ze haar man in de Tweede Wereldoorlog verloor en háár moeder omdat haar echtgenoot overleed aan de Spaanse griep. Dus ik ben de eerste vrouw in vijfenzeventig jaar familiegeschiedenis die haar kinderen samen met haar man heeft grootgebracht. Kat roept nu weleens: ‘Nou, ik trouw gewoon met een rijke vent hoor.’ En dan kom ik meteen met m’n opgeheven vingertje: als je maar zorgt dat je wel je eigen geld verdient!’
Je vader sloeg je moeder en broer, jou liet hij met rust. Hoe was jouw band met hem? ‘Mijn rol thuis voelde als die van bliksemafleider, degene die ervoor moest zorgen dat er geen ruzie kwam. Waarschijnlijk ben ik daarom nog steeds allergisch voor conflictsituaties. Mijn vader en ik zorgden soms samen voor de twintig konijnen die hij in de schuur hield, maar verder merkte ik al snel dat de sfeer thuis veel fijner was zonder hem erbij. En zelf miste ik hem ook oprecht niet.
Toen ik zelf kinderen kreeg, hield ik er rekening mee dat het verlangen om hem weer te zien zou kunnen opspelen. Maar dat gebeurde niet. Ook omdat ik voelde dat hij nooit écht zijn best had gedaan om mij alsnog te leren kennen. Ik kreeg één keer per jaar een briefkaart van hem, met vijfentwintig gulden en een verhaaltje dat vooral ging over hoe zielig het allemaal voor hém was. Terwijl... Ik was jong toen ik begon op de nationale televisie, als achttienjarige werd ik al omroepster bij RTL-Véronique, dus hij had heel makkelijk bij mijn leven kunnen aanhaken, juist omdat het zo zichtbaar was.’
In 2016 schreef hij je een brief, dat het niet goed met hem ging. Een jaar later informeerde de thuiszorg je dat hij aan zijn laatste levensfase bezig was, maar dat niemand voor hem wilde zorgen omdat hij zich zo onmogelijk gedroeg. ‘‘Bel mijn dochter maar, zij begrijpt het wel,’ heeft hij toen gezegd. Dus toen heb ik hem in het ziekenhuis opgezocht. Hij was heel nerveus, begon ook te huilen. Ik geloof ook echt wel dat hij van me heeft gehouden, al kon hij dat niet op een normale manier uiten. Ik zag vooral een zielige man die er een zooitje van gemaakt had. En daardoor vooral zichzelf veel heeft ontnomen. Toch wilde ik niet dat hij zou overlijden met het idee dat ik boos op hem was. Iemand moet rustig kunnen sterven. Ik had misschien liever gewild dat het anders was gelopen, maar het was ook echt oké; hij had mij met zijn gedrag niet kapotgemaakt. Later heb ik wel gedacht: ik heb hem de kans ook niet gegeven om het contact te herstellen. Maar dat is waarschijnlijk omdat ik aanvoelde dat er geen daadwerkelijke interesse was. Dus het gevoel dat je er niet echt toe doet voor je eigen vader zit wel ergens diep in mij verankerd.’
Hoe kijk je terug op dat laatste moment samen? ‘Ik stond toen eigenlijk vooral stil bij mijn eigen leven. Er zijn in mijn jeugd dingen gebeurd waar anderen een enorm trauma aan zouden overhouden. En kijk hoe het bij mij is: Ik heb twee hartstikke leuke kinderen een veilige start kunnen geven, ik doe professioneel iets wat ik heel goed kan, woon in een fijn huis dat ik ook in m’n eentje zou kunnen betalen en heb een tuin vol leuke dieren. Oké, ik ben iemand met een soort slotgracht om me heen en dat is voor mijn omgeving niet altijd even leuk, maar verder ben ik trots op wat ik heb bereikt. We praten nu al vrij lang over mijn vader, terwijl hij in mijn leven eigenlijk totaal geen rol meer speelt. Behalve dan dat hij erg heeft beïnvloed hoe ik in elkaar steek. Dat ik onafhankelijk wil zijn en altijd mijn eigen weg ga. Maar het doet er niet meer toe, snap je?’
Je bent beschadigd, maar...
‘Kijk, die slotgracht is natuurlijk wel een lastig ding, niet tegen conflicten kunnen ook en alleen-zijn in tijden van emotionele nood is soms kwetsbaar. Dus ik zou zeggen: beschadigd, maar niet stuk. En dat vind ik best knap van mezelf.’
ANNIKO IN HET KORT
Anniko van Santen (Zwolle, 1971) begint bij de lokale omroep van het Limburgse Roerdalen. In 1989 wordt ze omroepster bij RTL-Véronique, de voorloper van RTL4. Vanaf 1992 presenteert ze de doordeweekse uitzendingen van het populaire Telekids. Voor Cartoon Express reist ze de wereld over, acties voor goede doelen achterna, vaak in samenwerking met het WNF. Vanaf 2000 maakt ze voor de publieke omroep dierenprogramma’s als Het wereld natuur nieuws, Anniko’s wilde wereldreizen en Alle dieren tellen mee.Vanaf 2005 presenteert ze het programma Opsporing Verzocht,waarvan ze in 2014 ook eindredacteur wordt. In 2009 wint ze de tv-quiz De slimste mens.Anniko is getrouwd met Remco van Leen, samen hebben ze dochter Kat (22) en zoon Mink (20).
