DE EERSTE KEER DAT IK ze boven de horizon zag oprijzen, leken die bomen in de verte net knalgroene sportstadions. Ieder van die bolvormige groepjes hoge bomen duidt op een zeldzaam soort wetland, een restant van een zesduizend jaar oud natuurverschijnsel in het zuiden van Florida (VS). Deze merkwaardige cypress domes (‘cipressenkoepels’) vormen de rand van een tachtig kilometer brede, wijdvertakte rivier die zich van het Okeechobeemeer uitstrekt tot aan het zuidelijkste puntje van Florida, en zo het centraal zenuwstelsel van de Everglades vormt. Maar weinig mensen kennen dit subtropische moerasgebied. En degenen die er wel zijn geweest, zullen je vertellen hoe buitenaards en bijna spookachtig het eruitziet. In maart maak ik een tocht over de Gator Hook Trail, een pad door een rotsachtig gebied op zo’n tachtig kilometer ten westen van Miami. Ik baan me behoedzaam een weg tussen plukjes kleine bomen door, en dan sta ik ineens midden in een cipressenkoepel, het ecologische wonder dat me al tientallen jaren fascineert.
IK KEN DIE KARAKTERISTIEKE donutvorm al sinds ik klein was. Als ik met mijn ouders onderweg was naar Sarasota of Key West, keek ik altijd geboeid naar die vreemde boomkoepels in de verte en vroeg me dan af hoe ze er vanbinnen uit zouden zien. Later reisde ik geregeld zelf naar de Keys, om te gaan vissen vanaf het eiland Chokoloskee in het westen van de Everglades of om in de binnenlanden op zoek te gaan naar orchideeën. En toen ik een jaar of tien geleden over deze plek begon te schrijven, kwam ik er nog veel vaker. Maar die wonderlijke koepels in de verte bleven altijd een mysterie voor me. Nu jaagt een natuurbrand in het nabijgelegen Big Cypress National Preserve me naar het oosten, in de richting van een ader van poreus kalksteen, de Loop Road. Zelfs in de droge tijd staat hier soms ruim een meter traag stromend water, maar aangezien het zuiden van Florida momenteel met grote droogte kampt, kan ik veel dieper het achterland intrekken dan anders.
Als ik bijna bij de cipressenkoepel ben, zie ik allemaal bomen begroeid met vlinderorchideeën en luchtplanten. Ik loop door die buitenste ring van kleine cipressen heen en dan sta ik in een schaduwrijk drasland ter grootte van een half voetbalveld. Om me heen staan moerascipressen van de soort Taxodium ascendens, ook wel bekend als de vijvercipres, zo reusachtig dat ze me van onderaf aan sequoia’s doen denken. De stammen zijn bedekt met knalroze en blauwgroene korstmossen, en ook hier groeien luchtplanten met tere bloemen in zachtroze, geelgroen en lavendelpaars. Ik denk terug aan de eerste keer dat ik in mijn eentje in zo’n koepel stond. Het was wonderschoon en doodeng tegelijk, want wie weet werd ik begluurd door een floridapanter of een waterslang. Die groene schemering, met felgekleurde orchideeën en bromelia’s, maakte diepe indruk op me; alsof ik deelgenoot werd van een geheim dat ik voor altijd zou koesteren.
Het begint zachtjes te regenen en de ondiepe poel in het hart van de koepel, ter grootte van een garagebox, weerspiegelt de wolkenpartijen die langs de hemel voorbijtrekken. Eromheen zwaait een groepje zwampzuurzakbomen heen en weer in de wind, en ik vraag me af hoeveel alligators zich in het water schuilhouden. Terwijl in de verte de donder rommelt, waan ik me in een andere wereld, met de gewijde sfeer van een tempel.
DE EVERGLADES, een stroomgebied bijna zo groot als Vlaanderen, is in veel opzichten uniek. Er komen meer dan tien verschillende habitats voor. Er zwemmen vissoorten rond die sinds de prehistorie nauwelijks zijn veranderd. Er groeien zinsbegoochelende orchideeën, vernoemd naar geesten en sigaren. Het is een van de weinige plekken op aarde waar krokodillen en alligators naast elkaar voorkomen. Maar in vergelijking met de andere lokale natuurwonderen komen de cipressenkoepels er qua onderzoek én bescherming bekaaid af.
Dit terwijl de laatste jaren keer op keer blijkt hoe belangrijk de koepels zijn, en niet alleen om hun landschappelijk schoon. Want de koepels bieden ook een veilige leefomgeving aan tal van bedreigde diersoorten. Cipressenkoepels komen op meerdere plekken in het zuidoosten van de Verenigde Staten voor, maar veruit de meeste zijn te vinden in Zuid-Florida. En de uitgestrekte moerassen mogen dan een stuk bekender zijn, ‘ecologisch gezien zijn deze kleine, naamloze wetlands van veel grotere waarde’, zegt ecohydroloog Matt Cohen, directeur van het Water Institute van de University of Florida. Toen het zeewater zich hier zesduizend jaar geleden terugtrok, kwam de ontwikkeling van het ecosysteem van de Everglades op gang. En al vrij snel groeiden er de eerste moerascipressen.
De naam ‘cipres’ is gebaseerd op de Griekse mythologie en verwijst naar Cyparissus, een jongeling die per ongeluk een tam hert doodde en van verdriet in een cipres veranderde. Cipressen gelden dan ook als symbolen van rouw én van onsterfelijkheid: de oudste moerascipressen in Amerika zijn vermoedelijk minstens tweeduizend jaar oud.
Het Timucua-volk maakte boomstamkano’s van uitgeholde cipressen, en de Seminole en Miccosukee bouwden er hutten mee. Maar de moerascipres trok met zijn bruikbare kernhout ook de aandacht van de houtindustrie. Er werden zoveel bomen gekapt dat begin twintigste eeuw de meeste oeroude moerascipressen uit Florida verdwenen waren.
Cohen, die deze wetlands al ruim twintig jaar bestudeert, legt uit dat er in de loop van vele seizoenen een wisselwerking is ontstaan tussen neerslag, bomen en bodem. De gevallen bladeren van de moerascipres worden door het water verteerd, een proces waarbij koolzuur vrijkomt. Het zuur werkt in op het kalksteen in de bodem, waardoor er kuilen ontstaan. Hierin hoopt zich een rijke voedingsbodem op. Doordat de kuilen steeds dieper worden, blijft er in de winter steeds meer water in staan. De bomen rond de poel gedijen goed in deze omstandigheden. Alligators, waadvogels en andere dieren zien hun leefgebied steeds groter worden en vinden er ook in de droge tijd genoeg voedsel.
In de loop van honderden of zelfs duizenden jaren groeien de moerascipressen uit tot koepelvormige bosschages rond de poelen, die in het midden zo diep zijn dat er geen nieuwe bomen kunnen ontspruiten en daar dus een gat hebben, zoals een donut. Van bovenaf ziet het met zulke donuts doorspekte bladerdak er pokdalig uit, maar bekijk je ze van opzij, dan ontwaar je de vorm van een koepel: de bomen rondom de kern zijn groter en vaak ouder, en naar buiten toe nemen ze snel in hoogte af. De moerascipressen aan de randen zijn ronduit klein.
‘Zo’n koepel van moerascipressen ontstaat helemaal vanzelf,’ zegt Cohen. ‘Hoe vaak krijg je de kans om een ecosysteem te bestuderen dat zijn eigen landschapsarchitect is?’ Zulke ecologische rariteiten illustreren het aanpassingsvermogen van de natuur: de koepels in Zuid-Florida zijn mogelijk niet alleen gevormd door kuilen in de bodem die bij droogte water vasthouden. Ook de mississippialligator speelt vermoedelijk een rol. In de droge tijd dobberen ze rond in de poelen en slijten die met hun gewoel nog dieper uit.
Cohen vertelt dat de bomen in het midden van de koepel zo groot worden doordat het stilstaande water van de poel barst van de voedingsstoffen, als gevolg van de plantenresten die erin terechtkomen. De veenachtige bodemlaag die zo ontstaat, wordt naar buiten toe steeds minder dik en minder voedselrijk, wat verklaart dat de bomen aan de randen veel kleiner blijven. Natuurbranden die geregeld in de Everglades woeden, zoals in maart nog gebeurde in het Big Cypress National Preserve, vagen de bomen langs de randen van de koepel weg en versterken zo de koepelvorm. De rondingen die je in het landschap ziet worden bovendien ondergronds gespiegeld, door erosie van het karstgesteente onder water.
Dit soort kleine, diepe wetlands, zegt Cohen, vormen ‘een mozaïek van habitats in het landschap’, waar ongeveer een derde van de ernstig bedreigde diersoorten van Florida gebruik van maakt. Salamanders en kikkers (onmisbaar in de voedselketen) vinden er een veilig heenkomen, en het zijn pleisterplaatsen voor trekvogels op hun reis tussen Noorden Zuid-Amerika. Dit is een van de weinige plekken waar je in het voorjaar en najaar de zwaluwstaartwouw of de Amerikaanse grijze wouw kunt spotten. Als je meerdere cipressenkoepels verkent, zul je zien dat in elke koepel weer andere vegetatie voorkomt. ‘Dat is een kenmerk ervan en geen afwijking,’ zegt Cohen. Elke koepel bevat een uniek ecosysteem.
Een van de belangrijkste kenmerken van de koepels is dat ze water vasthouden, waarmee ze de waterhuishouding beïnvloeden. De poelen vangen overvloedige neerslag en ander overtollig water op. En dat maakt de cipressenkoepels steeds waardevoller, gezien het tempo waarin Florida door menselijk ingrijpen verandert. Maar Cohen merkt ook op dat deze gebieden, mits beschermd, functioneren als een spons: ze slaan water op dat doorsijpelt naar aquifers (waterhoudende grondlagen) die het drinkwater leveren voor miljoenen mensen.
De koepels zijn verder van belang omdat ze stikstof, fosfor en sediment vasthouden, neutraliseren en opslaan. De verveende bodem kan grote hoeveelheden koolstof opslaan. Beschermen we een hectare met deze boomkoepels, dan levert dat significant meer milieuvoordelen op dan wanneer we in een ‘gewoon’ wetland een gebied van dezelfde omvang beschermen. ‘Ze zijn zwaar ondergewaardeerd,’ zegt wetenschapper Cortney Cameron, die de unieke hydrologie van de koepels in Florida bestudeert.
En toch genieten de koepels minder bescherming dan andere wetlands. In 2023 schrapte het Amerikaanse Hooggerechtshof de federale bescherming voor wetlands die niet ‘voortdurend bovengronds in verbinding staan’ met oceanen, meren, beken of rivieren. Van alle wetlands in de Verenigde Staten, die ooit bescherming genoten onder de Clean Water Act van 1972, staat naar schatting meer dan de helft mogelijk onder druk. Cipressen-koepels die wel onder federale wetgeving vallen omdat die deel uitmaken van nationale parken als Big Cypress of Everglades, zijn wel veilig. Maar in gebieden buiten Florida kunnen in theorie grote aantallen cipressenkoepels worden gekapt en drooggelegd, waardoor daar onmisbare ecosystemen verloren zouden gaan. ‘Dit toenemende verlies aan opslagcapaciteit en habitat heeft grote gevolgen,’ zegt Cohen. ‘Al die kleine stapjes achteruit leiden uiteindelijk tot een crisis.’
IN ZUID-FLORIDA doet klimaatveran-dering zich voelen in ieder aspect van het leven, in alle jaargetijden en op subtiele, vaak onvoorspelbare manieren. De cipressenkoepels worden bedreigd doordat de winters droger worden en de zomers warmer. Dit jaar onthulden onderzoekers in Florida echter dat de bomen zich aan het veranderende klimaat weten aan te passen, bijvoorbeeld door water efficiënter op te nemen. Het is een mogelijk teken van weerbaarheid tegenover de veranderingen die het gebied doormaakt.
Cipressenkoepels zijn niet alleen van belang in de klimaatcrisis doordat ze koolstof opslaan, het zijn in tijden van droogte ook oasen voor vele planten-en diersoorten. De poelen herbergen dan vissen waaraan waadvogels zich tegoed kunnen doen. Er gedijen honderden plantensoorten, en ook voor alligators is het een cruciale habitat.
Hoe meer tochten ik maak naar de cipressenkoepels in Zuid-Florida, hoe dieper ik ervan onder de indruk ben. Ik begrijp ook steeds beter waar het gevoel van heiligheid vandaan komt dat ik in de koepels ervaar. Het heeft te maken met de ongekende biodiversiteit van de Everglades, die rijkgeschakeerde lappendeken van ecosystemen die ontstaat door een voortdurende wisselwerking tussen water en vuur, bosbodem en bodemgesteente. Het is deze ongekende variëteit die het kloppende hart vormt van de Everglades, zegt Cohen. Die rijkdom noemt hij ‘hydrologische heterogeniteit’, en ik doe net alsof ik hem snap. Maar ik heb intussen genoeg cipressenkoepels gezien om te weten hoe verschillend ze zijn: een variëteit aan luchtplanten in de ene, psychedelisch roze korstmossen in de volgende, fluorescerend geelgroene varens in die daarna. Als je zo’n koepel binnengaat, lijkt het of je recht de prehistorie instapt. En omdat niemand weet hoe elk van die koepels zich nu precies zó heeft kunnen ontwikkelen, neemt het mysterie alleen maar toe.
Ik herinner me de koepels waar ik roofvogels en waadvogels heb gezien, en eentje waar ik uilen hoorde krassen. En ik denk aan de zuilen van amberkleurig licht die ik door het bladerdak heen heb zien dringen, en aan het water dat bruingeel was van de tannine uit gevallen bladeren. Het is een welhaast ceremoniële ervaring om zo diep in de natuur door te dringen. Bij elke stap lijkt er uit de nevel een andere wereld op te doemen. Het lijkt wel of je de wereld scherper waarneemt. In die koepel bij de Loop Road, met het gerommel van de donder boven me en die natuurbrand in het westen, twijfel ik er niet aan dat deze plek nog veel meer geheimen in zich bergt.
Schrijver Michael Adno woont in Florida en werkt ook voor Rolling Stone en The New York Times. Fotograaf Mac Stone reist vanuit zijn standplaats South Carolina zo vaak hij kan naar de Everglades om de natuur vast te leggen.
