Een dak boven je hoofd en elke dag wat te eten is natuurlijk niet genoeg voor een opgroeiend kind. Dat heeft aandacht, liefde en oprechte interesse nodig. Als dat ontbreekt in je jeugd laat dat diepe sporen na. Hoe ga je daarmee om?
Onvolwassen reageren wordt pas SCHADELIJK als er sprake is van een hardnekkig patroon
Mensen zeiden altijd dat Nicole Schlösser zulke lieve ouders had. In hun huis was iedereen welkom, ze zat als kind op paardrijden, ballet en pianoles, haar vader werkte hard en haar moeder was er altijd. Toch voelde Nicole zich onbegrepen. 'En juist omdat alles zo goed leek te gaan bij ons dacht ik jarenlang dat er wel iets mis moest zijn met mij.' Dat gevoel bleef haar achtervolgen, ook als volwassene. Pas veel later ontdekte ze waaraan het haar in haar jeugd had ontbroken: emotionele afstemming. 'Mijn moeder en ik waren close, maar het ging altijd over háár problemen, háár verdriet, en ik voelde me verantwoordelijk voor haar welzijn. Mijn vader was weinig thuis, maar als hij er was, moest alles perfect zijn. Als kind vond ik dat normaal, nu kijk ik er anders naar. Ik had mezelf onbewust aangeleerd om altijd lief, beleefd, dankbaar en rustig te zijn. Er was weinig ruimte om mezelf te zijn.'
'Mijn moeder en ik waren close, maar het ging altijd over haar'
Ook toen Nicole uit huis ging, bleef ze zich aanpassen. 'Ik was een soort kameleon, ik onderdrukte wie ik werkelijk was.' Dat had grote gevolgen, want hierdoor had ze geen idee wat ze zelf wilde. Ze worstelde met studie- en werkkeuzes, had banen ver onder haar niveau en een laag zelfbeeld. Ook verloor ze zichzelf in liefdesrelaties. 'Ik trok steeds partners aan die over mijn grenzen gingen. Ik was zo gewend mezelf weg te cijferen, dat ik dat automatisch bleef doen.'
Snel gekwetst
De Britse psychotherapeut Sian Morgan-Crossley legt in haar boek Hoe genees je van emotioneel onvolwassen ouders? uit dat dit soort ouders lang niet altijd slecht of liefdeloos is. Vaak gaat het om mensen die zelf emotionele steun hebben gemist en daardoor moeite hebben om aan te sluiten bij de behoeften van hun kinderen. Sommige ouders zijn controlerend en willen dat alles op hun manier gebeurt. Anderen zijn emotioneel afwezig, raken snel gekwetst of zoeken te veel steun bij hun kind. Om alsnog aan liefde, begeleiding en bevestiging te komen, of simpelweg om het gemis niet te hoeven voelen, ontwikkelt een kind dan overlevingsstrategieën. Die werken meestal best goed, maar kunnen op de langere termijn problemen geven.
'Emotionele onvolwassenheid is geen officiële psychologische diagnose,' waarschuwt GZ-psycholoog en systeemtherapeut Nadia van der Spek, tevens directeur van GGZ-instelling De Amsterdamse en onderzoeker aan het Amsterdam UMC. 'Iedereen reageert weleens onvolwassen. We kunnen allemaal geraakt worden door dingen, hebben momenten waarop we te fel reageren, ons terugtrekken of vooral bezig zijn met onszelf. Het wordt pas schadelijk als er sprake is van een hardnekkig patroon. Als een ouder structureel reageert vanuit eigen pijn, angst of een behoefte aan bevestiging, biedt die daardoor onvoldoende ruimte voor wat er in het kind omgaat. Kinderen zijn afhankelijk van volwassenen om hun emoties te leren begrijpen en reguleren. Als de volwassenen in hun leven dat zelf niet kunnen, is het voor een kind moeilijk om zich op dat vlak gezond te ontwikkelen.'
HELP JEZELF
Volgens psychotherapeut Sian Morgan-Crossley begint herstel met erkennen wat je hebt gemist. Niet om je ouders te veroordelen, maar om jezelf beter te begrijpen. Dit kan helpen.
Erken dat jouw ervaring echt is, ook als anderen die anders hebben beleefd.
Sta stil bij wat je als kind nodig had, maar niet kreeg.
Leer je eigen gevoelens, wensen en grenzen beter kennen.
Ga op zoek naar relaties waarin wederkerigheid, veiligheid en emotionele betrokkenheid vanzelfsprekend zijn.
Accepteer dat je ouders misschien nooit zullen veranderen en je niet alsnog kunnen geven wat je hebt gemist. Vanaf dat moment is je herstel niet langer afhankelijk van hun erkenning.
5x EMOTIONEEL ONVOLWASSEN OUDERS
Let op: bijna geen enkele ouder past perfect in één hokje, vaak overlappen verschillende vormen elkaar.
1 De controleur
wil dat dingen op zijn of haar manier gebeuren en accepteert afwijkende keuzes maar moeilijk. De oorzaak is vaak onzekerheid en een sterke behoefte aan controle. Kinderen van een 'controleur' houden vooral rekening met anderen en vinden het lastig om eigen keuzes te maken.
2 De eeuwig gekwetste ouder
voelt zich snel aangevallen of bekritiseerd door een laag gevoel van veiligheid. Het kind heeft het gevoel dat het voortdurend op zijn of haar woorden moet letten, wordt gevoelig voor stemmingen van anderen en probeert conflicten te vermijden.
3 De steunzoekende ouder
deelt persoonlijke problemen met zijn of haar kind, zoekt troost of verwacht dat het kind partij kiest bij conflicten. Erachter zit een diep verlangen naar bevestiging, begrip en verbondenheid. Hierdoor kan een kind zich verantwoordelijk gaan voelen voor het geluk van anderen, en het moeilijk vinden om grenzen te stellen.
4 De emotioneel afwezige ouder
zorgt voor eten, kleding en onderdak, maar toont weinig interesse in de binnenwereld van het kind. Vaak heeft deze ouder zelf weinig emotionele aandacht of warmte ontvangen. Kinderen ontwikkelen hierdoor het idee dat ze er niet toe doen of dat hun gevoelens niet belangrijk zijn.
5 De 'alles is prima'-ouder
wuift verdriet, boosheid of angst stelselmatig weg omdat die nooit heeft geleerd hoe je met moeilijke emoties omgaat. Het kind leert gevoelens weg te stoppen en vindt het lastig om eigen emoties serieus te nemen.
Het herstel begint pas met NIET MEER WACHTEN op iets wat de ouders niet kunnen geven
Betrokken omgeving
Het kan echter wel, benadrukt Van der Spek. 'Niet ieder kind dat opgroeit met emotioneel onbeschikbare ouders krijgt daar evenveel last van. Temperament en karakter spelen ook mee, en iemands omgeving. Een betrokken opa of oma kan een beschermende rol spelen, net als een leraar die je ziet of later in je leven een goede partner. Het ene kind leert zich voortdurend aanpassen, het andere kind verzet zich juist, een derde ontwikkelt zich misschien toch vrij evenwichtig.' Net als Nicole had ook Cato (48) een prima kindertijd. Er waren uitstapjes en vakanties en zij en haar jongere zusje kregen veel vrijheid. 'Ik heb goede herinneringen aan mijn jeugd, maar er was weinig emotionele verbinding. Mijn ouders zeiden nooit dat ze van me hielden. Toen ik mijn moeder eens vroeg waarom, was haar antwoord: "Dat deed mijn moeder ook nooit." Daarmee was de kous af.' Ze kon niet bij haar ouders terecht toen ze werd gepest, en toen ze uit huis was gegaan, kwamen haar ouders nooit langs. Zelfs bij haar afstudeerrepresentatie waren ze niet aanwezig. 'Mijn vader zou niet weten wat ik heb gestudeerd.' Terwijl Nicole zich verloor in anderen werd Cato extreem zelfstandig. 'Mijn ouders waren geen voorbeeld, dus ik voelde mezelf op. Ik leerde voor mezelf zorgen, grenzen stellen, om hulp vragen als dat nodig was. Ik ben trouw aan mezelf. Dat voelt voor mij heel natuurlijk.'
Vaak blijkt dat deze ouders zelf ook veel HEBBEN MEEGEMAAKT
Ouderwond
Hoewel het gebrek aan echt contact met haar ouders Cato niet heeft beperkt in haar ontwikkeling mist ze af en toe wel verbondenheid en betrokkenheid van hen. 'Als mijn koelkast kapot is, komt mijn vader helpen. Dat is zijn manier van liefde tonen. Maar ik zou het fijner vinden als hij zou vragen: "Hoe gaat het nu echt met je?" Dat doen mijn ouders nooit. Zij kunnen emotioneel geen verdiepingsslag maken, en toen ik jonger was voelde ik me daardoor soms erg alleen.' Morgan-Crossley noemt de kloof tussen wat je als kind nodig had en wat je kreeg de 'ouderwond'. Die ontstaat over het algemeen niet door een grote gebeurtenis, maar door een opeenstapeling van kleinere ervaringen. Meestal komt de ouderwond ook niet voort uit iets wat je hebt meegemaakt, maar juist uit dingen die je hebt gemist. Dit herkent Nicole. 'Van trauma dacht ik altijd aan iets heftigs, maar ik heb geleerd dat trauma ook kan ontstaan door wat er niet was.' Dankzij diverse coachingstrajecten heeft ze beetje bij beetje ontdekt wie ze zelf eigenlijk is. 'Ik blijf best extravert en uitbundig te zijn. Mijn terughoudendheid was geen introversie, het was schaamte voor wie ik was.'
ik was. Pas na een ruzie met mijn moeder, nu een jaar geleden, viel het kwartje. Ik dacht dat vooral mijn afwezige, perfectionistische vader de oorzaak was van mijn lage zelfbeeld. Maar ineens besefte ik dat ik van jongs af aan degene was geweest die moest voorzien in wat mijn moeder miste. Zo had ik me ontwikkeld tot een hardnekkige pleaser.
Accepteren
Dit inzicht kwam hard binnen. Nicole verbrak tijdelijk het contact met haar ouders, zodat ze kon rouwen om wat er niet was geweest. Ze leerde ermee omgaan door te accepteren dat haar ouders zijn zoals ze zijn, en niet langer te hopen op erkenning.
'Mijn vader weet niet eens wat ik heb gestudeerd'
Dit is volgens GZ-psycholoog Nadia van der Spek een belangrijke stap om het patroon te doorbreken. 'Soms zeg ik tegen cliënten die de hoop om echt gezien te worden door hun ouders maar niet kunnen loslaten: "Het is alsof je elke dag naar de bouwmarkt gaat om een pak melk te kopen en elke keer diep teleurgesteld bent doordat er geen melk is." Natuurlijk mag je verdrietig zijn en rouwen om wat je niet hebt gekregen. Maar voor je herstel is het belangrijk om te doorleven wat de impact daarvan was en te accepteren dat iets er niet is.' In het ideale geval kun je dit tegen je ouders zeggen, erkennen zij het en leggen zij uit wat de oorzaak is. 'Dan kun je je er anders toe gaan verhouden en anders naar de relatie met je ouders gaan kijken. Vaak helpt het ook om te zien wat ze wél kunnen geven. Sommige ouders zullen nooit emotioneel beschikbaar worden, maar ze zijn misschien wel behulpzaam en betrouwbaar. Voor veel volwassen kinderen begint herstel op het moment dat ze stoppen met wachten op iets wat hun ouders simpelweg niet kunnen geven. Jarenlang dachten psychologen dat de eerste levensjaren allesbepalend waren. Nu weten we dat nieuwe ervaringen oude patronen kunnen veranderen. Mensen kunnen door vriendschappen, liefdesrelaties, in therapie en soms binnen hun familie alsnog leren wat ze als kind niet hebben meegekregen.'
Erkenning
Dat laatste wordt onderzocht binnen de door Van der Spek geleide REPAIR-studie van het Amsterdam UMC. 'Daarin onderzoeken wetenschappers hoe beschadigde ouder-kindrelaties kunnen worden versterkt door meer begrip, emotionele afstemming en open communicatie.' Het bijzondere is dat het onderzoek zich niet alleen richt op kinderen. Ook jongvolwassenen en volwassenen kunnen baat hebben bij herstel van die relatie. 'Wat we vaak zien is dat ouders zelf ook veel hebben meegemaakt. Dat maakt niet ongedaan wat hun kinderen tekort zijn gekomen, maar het helpt om de dynamiek beter te begrijpen. Binnen gezinstherapie ontstaat soms ruimte voor gesprekken die tientallen jaren niet gevoerd konden worden. Dan zegt een ouder misschien alsnog: "Sorry, ik heb je niet gezien." Of: "Dat had nooit jouw verantwoordelijkheid mogen zijn." Volgens Van der Spek kunnen zulke woorden zelfs op veel latere leeftijd een groot verschil maken. Die erkenning komt niet altijd. Cato merkt nog steeds dat haar ouders het negeren of niet lijken te begrijpen als ze voorzichtig aankaart waar ze behoefte aan heeft. 'Het feit dat ze allebei van Indonesische afkomst zijn, speelt daarbij waarschijnlijk ook een rol.' In die cultuur wordt kritiek op je ouders gezien als respectloos. Dus als ik zeg dat ik iets heb gemist, kunnen ze daar niet mee omgaan.' Nicole weet nu dat haar ouders haar waarschijnlijk nooit volledig zullen begrijpen. 'Dat blijft pijnlijk, al snap ik waar het bij hen vandaan komt, maar het bepaalt mijn leven niet meer. Ik ben niet meer bezig met wat anderen nodig hebben, ik kies nu echt voor mezelf.'
MEER WETEN?
• De REPAIR-studie onderzoekt hoe attachment-based family therapy jongvolwassenen met suïcidaliteit kan helpen door hun ouders bij de behandeling te betrekken. Mensen van 16 tot 30 jaar die worstelen met donkere gedachten kunnen zich aanmelden via repairstudy.com.
• Nicole Schlösser schreef Als je gevoel er niet mag zijn, over hoe ze zichzelf terugvond.
*DE NAAM CATO IS OM PRIVACYREDENEN GEFINGEERD
