Tot halverwege de twintigste eeuw was er geen strikte verdeling tussen roze en blauw
In de meeste speelgoedwinkels is het meteen duidelijk: auto’s, bouwsets en dino’s in de ene gang, roze poppen-huizen en keukentjes in de andere. Veel speelgoed zit nog vast in een roze-blauw denkpatroon op basis van gender. Dat is zo ingeburgerd dat je het vaak niet eens doorhebt. Op verjaardagen en feestdagen krijgen jongens bijna auto-matisch stoer speelgoed en meisjes iets uit het schattige segment. Maar wie heeft dat bedacht? Was dat moeder natuur zelf of zijn het toch mama en papa? En wat doet die stereotypering met de ontwikkeling van kinderen?
Hallo extra doelgroep!
Tot halverwege de twintigste eeuw was er helemaal niet zo’n strikte verdeling in roze en blauw (zie het kader ‘Roze: de sterkste kleur’). Speelgoed was voor kinderen. Punt. Pas in de loop van de twintigste eeuw kwam er een slimme marketingtruc om de hoek kijken: door speelgoed op te delen in jongens-en meisjesspeelgoed werd één doelgroep vervangen door twee doel-groepen. Een roze babypop was voor meiden, een stoere heldenpop voor jongens. Zo konden speelgoedfabrikanten twee keer zoveel spullen verkopen. Slimme zet, toch? Helaas bracht dit gendertypische speelgoed ook nadelen met zich mee.
Boys will be boys
‘Gendertypisch speelgoed heeft namelijk meer invloed dan je denkt’, vertelt Joyce Endendijk, universitair docent orthopedagogiek aan de Universiteit Utrecht. Wetenschappelijk onderzoek wijst uit dat het soort speelgoed waarmee kinderen spelen, bijdraagt aan hun sociale, fysieke en cognitieve ontwikkeling. ‘Auto’s en constructiespeelgoed stimuleren ruimtelijk inzicht en technisch denken, terwijl poppen en rollenspellen juist empathie en sociale vaardigheden bevorderen’, vertelt ze. Wilde fysieke spelletjes verbeteren weer de grove motoriek. Met een strikte roze-blauwe tweedeling worden kinderen van jongs af aan eenzijdiger gestimuleerd. Jongens ontwikkelen zo vooral hun technische kant en meisjes hun zorgzame.
Daarnaast heeft speelgoed op een andere manier invloed op de ontwikkeling van kinderen. Die leren spelenderwijs hoe de wereld in elkaar zit en wat hun rol daarin is. Dus als speelgoed een duidelijke rolverdeling uitdraagt (meisjes poppenmoeders, jongens vrachtwagenchauffeurs) slijten de stereotypische rolpatronen er van jongs af aan in. En daarmee hoe kinderen denken over wat normale banen zijn voor mannen en voor vrouwen. Onderzoek van Oregon State University (VS) liet bijvoorbeeld zien dat meisjes die met een Barbie speelden minder carrièremogelijkheden voor zichzelf zagen dan voor jongens. Speelden ze met neutraal speelgoed, zoals een Mrs. Potato Head, dan werd dat verschil kleiner.
Van spelen komt werken
Deze twee ontwikkelingsverschillen dragen mogelijk bij aan de ondervertegenwoordiging van vrouwen in technische vakken en die van mannen in zorg en onderwijs. Meiden en jongens zien zichzelf niet of minder geschikt voor die respectievelijke vakken, en stimuleren vanaf hun kinderjaren in hun spel minder de benodigde vaardigheden, zoals ruimtelijk inzicht of zorgzaamheid.
Natuurlijk zitten er nogal wat stappen tussen het spelen met bouwblokken en het nastreven van een carrière binnen een technisch vak. Zo direct kun je dat dan ook niet stellen, zegt Endendijk. ‘Maar voor een brede ontwikkeling wil je je kind het liefst zowel de traditioneel vrouwelijke als de mannelijke aspecten meegeven, zodat ze alle kansen hebben’. Dat kan bijvoorbeeld met genderneutraal speelgoed.
‘Ik wil een auto!’
Maar ja, dan komt de hamvraag: hebben kinderen wel zin in genderneutraal speelgoed? Of voelen zij zich van nature meer aangetrokken tot een bepaald smaakje? (Zie het kader ‘Apenstreken’.) Kinderen hebben wel degelijk een biologische voorkeur, concludeerden onderzoekers van de University of Cambridge (VK) nadat zij alle beschikbare studies op een rij zetten. ‘Dat genderverschil in spel en speelgoed is net zo sterk als het genderverschil in lichaamslengte’, legt Endendijk uit.
Zo worden jongens gemiddeld meer aangetrokken door speelgoed dat beweging en actie stimuleert, zoals auto’s en ballen. Dit zou kunnen samenhangen met de hogere testosteronspiegel bij jongens, die al vanaf de zwangerschap invloed heeft op de hersenontwikkeling. Dezelfde voorkeur voor speelgoed zie je namelijk ook bij meisjes met adrenogenitaal syndroom, een aangeboren afwijking waardoor ze te veel testosteron aanmaken.
Kinderen ontwikkelen meer vaardigheden als ze niet vastzitten aan speelgoedvooroordelen
Aan de andere kant zijn meisjes van nature meer geïnteresseerd in speelgoed dat sociale interactie en zorgzaamheid bevordert, zoals poppen en knuffels. Dat sluit aan bij het feit dat meisjes gemiddeld een iets sterker ontwikkeld empathisch vermogen hebben.
De wereld is niet blauw-roze
Zo bekeken lijkt er dus helemaal niets mis met genderspecifiek speelgoed. Kids spelen nu eenmaal graag met iets dat bij hun gender past. Maar deze tweedeling is niet zwart-wit. Of blauw-roze dus. Want behalve verschillen bestaat er ook een hoop overlap tussen wat jongens en meisjes leuk vinden.
Naast de biologische aanleg komt een flink deel van de speelgoedvoorkeur voort uit culturele invloeden. De sociale omgeving, denk aan ouders, reclames en vriendjes en vriendinnetjes, speelt graag mee. De invloed van deze omgeving op genderstereotypen gebeurt grotendeels onbewust. Ouders roepen liefdevol hoe ‘stoer’ hun zoon eruitziet in zijn brandweerpak, terwijl hun dochter heel ‘mooi’ is met haar tiara. En oma geeft haar kleindochter een pop, ook als er een auto op haar verlanglijstje staat.
Zelfs als het stereotyperen bewust gebeurt, is het vaak met de beste intenties. Veel ouders zullen een drempel voelen om hun zoon in een prinsessenjurk naar school te laten gaan. Niet omdat zij zelf vinden dat hij geen jurk aan mag, maar uit angst voor pestende leeftijdsgenoten of de verbaasde blikken van de leerkrachten.
Opvallend genoeg blijken de meeste mensen het moeilijker te vinden als een jongen geïnteresseerd is in meisjesspeelgoed dan andersom. In een Amerikaans onderzoek van het Pew Research Center gaf meer dan driekwart van de ondervraagden aan dat het een goed idee was als ouders hun dochter stimuleren om met jongensspeelgoed te spelen. Maar bij de vraag over jongens die buiten de blauw-roze lijntjes spelen, daalde de goedkeuring naar 64 procent.
Waarom er zo’n duidelijk verschil is in acceptatie van ‘cross-spelen’ weten experts nog niet precies. Mogelijk schuilt er een waardeoordeel in over traditioneel vrouwelijke kenmerken: ‘Niet huilen, je bent toch geen meisje?’ Maar daardoor missen kinderen wel de kans om vaardigheden te ontwikkelen die buiten hun traditionele roze of blauwe categorie vallen.
Vrouwelijke bouwvakkers
De laatste jaren ontstaat er een verschuiving in speelgoedland. Steeds meer bedrijven en merken brengen genderneutraal speelgoed op de markt. Lego kondigde in 2021 aan dat het haar speelgoed minder genderstereotypisch wil maken. Dus in plaats van alleen maar mannelijke gele bouwvakkers zitten er nu ook vrouwelijke in de set. Mattel, de bedenker van Barbie, bracht een genderneutrale pop uit die kinderen zelf kunnen aankleden en stylen zoals ze willen. En zo boren de speelgoedfabrikanten een derde doelgroep aan: jongens én meisjes.
Een goede zaak, zou je denken. Toch staat niet iedereen te juichen om deze ontwikkeling. Bij sommige mensen roept alleen al de term genderneutraal een allergische reactie op. ‘Er bestaan veel misvattingen over wat genderneutraal speelgoed is’, vertelt Endendijk. ‘Mensen denken vaak dat je een kind dan alleen nog maar grijze blokken mag geven. Maar het gaat juist om het aanbieden van diversiteit in speelgoed. Genderneutraal spelen betekent niet het verbannen van auto’s of poppen, maar het bieden van een bredere keuze. Je zoon heeft niet alleen blokken en auto’s om mee te spelen, maar ook een keukentje en make-up.’ Oftewel: nóg meer speelgoed, het arme kind.
Lekker laten kiezen
‘Ik wil ouders niet vertellen hoe ze moeten opvoeden, maar ze bewust maken van de invloed van de speelgoedkeuze op de ontwikkeling van hun kind’, zegt Endendijk. Kinderen leren over zichzelf en de wereld door te spelen. Als we hen de vrijheid geven om met alles te spelen wat ze leuk vinden, ontwikkelen ze een breed scala aan vaardigheden zonder dat ze vastzitten aan speelgoedvooroordelen. En zeg nou zelf: wie wil er in een beperkend hokje worden gestopt als je ook met alles kunt spelen?
mare.lensvelt@quest.nl
Pieuw pieuw!
Je kent het wel: een speelgoedpistool hier, een laserzwaard daar, en voor je het weet is je woonkamer veranderd in een plastic slagveld. Maar als speelgoed de ontwikkeling van een kind beïnvloedt, maakt al dat oorlogstuig kinderen dan agressiever? Onderzoek toont aan dat kinderen diemet agressief speelgoed spelen wat wilder kunnen doen bij het spelen. Maar dit betekent nog niet automatisch dat ze later ook vechtersbazen worden. Uit een grote studie blijkt dat er geen verband is tussen oorlogje spelen en agressief gedrag op latere leeftijd. Sterker nog, spelen met speelgoedwapens kan voor sommige kinderen juist een manier zijn om hun energie en emoties kwijt te raken. Kinderen zien doorgaans prima het verschil tussen spel en werkelijkheid. Geen paniek dus als je kind met een plastic zwaard door het huis rent. Je hoeft niet bang te zijn dat je een kleine Rambo opvoedt.
Roze: de sterkste kleur
Meteen na hun geboorte delen we onze nakomelingen op in roze en blauwe baby’s. Krijg je een meisje? Dan hangen er roze ballonnen, ontvang je roze kaarten en eet je beschuit met roze muisjes. Voor jongetjes gebeurt hetzelfde, maar dan in het blauw. Tochwas dit lange tijd niet zo. Voor de industrialisatie in de negentiende eeuw kleedden de meeste ouders hun kinderen tot een jaar of zes in genderneutrale witte jurken. Wit katoen was namelijk makkelijk te wassen en te bleken. En een jurk was heel praktisch voor het verschonen van luiers. In elk geval heel wat handiger dan die stoere babyspijkerbroeken van tegenwoordig. In de loop van de twintigste eeuw raakten de pastelkleuren in zwang. Meisjes droegen wolkig blauw, terwijl jongens roze toegewezen kregen. Roze was immers een variant van de krachtige kleur rood, die staat voor moed en kracht. Pas met de babyboomers vanaf 1940 draaide het kleurschema om. Tegenwoordig krijgen de dames het krachtige roze en mogen de heren in zacht blauw rondparaderen.
Toppers
◼ Het oudste speelgoed: voor zover terug te vinden, zijn poppen een van de oudste echte speelinstrumenten. Er zijn exemplaren gevonden die dateren van 4000 voor Christus.
◼ Het duurste speelgoed: het plastic Star Wars-actiefiguur van Boba Fett leverde op een veiling in 2024 maar liefst 525.000 dollar op.
◼ Het populairste speelgoed: de felgekleurde Lego-bouwblokjes blijven al decennialang het populairste speelgoed. En de schrik van menig ouder, want ga maar eens met je blote voeten op zo’n Deens blokje staan.
◼ De meest gespeelde game: blokjes doen het ook op de computer goed. Bouwspel Minecraft is de meeste gespeelde game ooit. Het werd 300 miljoen keer verkocht.
Boekenhelden
Jongens lezen minder vaak boeken dan meisjes. Een derde van de tientot vijftienjarige jongens leest graag een boek, tegen zestig procent van de meisjes, bleek uit onderzoek van Expertisecentrum Nederlands in 2023.Toch zijn de hoofdrollen in kinderboeken precies andersom verdeeld. Jongens zijn gemiddeld twee keer zo vaak het belangrijkste personage. In 2024 had drie procent van de top 10 jeugdboeken in Nederland een meisje in de hoofdrol. Dat maakt voor de meiden niet uit. Zij lezen net zo lief boeken met mannelijke hoofdrollen als met vrouwelijke hoofdrollen.
Apenstreken
Lange tijd werd gedacht dat ook chimpansees genderspecifieke voorkeuren voor speelgoed hebben. In een studie uit 2010 beschreven onderzoekers dat jonge vrouwelijke chimpansees vaker met poppen spelen, terwijlde mannetjes liever aan de slag gaan met stokken. De vrouwelijke chimpansees droegen hun poppen rond alsof het hun jongen waren, terwijl de mannetjes vooral oorlogje speelden. Onderzoek uit 2023 weerlegde deze resultaten. Hieruit bleek geen genderspecifieke voorkeur bij apen. Of er nou wel of niet een biologische voorkeur speelt, de scherpe rozeblauwe tweedeling zal bij chimpansees niet zo snel optreden. Ze zijn namelijk kleurenblind.
Floppers
Er kunnen natuurlijk niet alleen maar winnaars zijn. Er bestaat ook speelgoed waarbij je alleen maar kunt verzuchten: waarom?
◼ De tol: hij draait, stopt en valt om. En dan? Zelfs een verhippingspoging door er een battle-tol van te maken, is jammerlijk mislukt.
◼ De jojo: een soort verticale tol. Hij draait, stopt en je moet weer opnieuw beginnen. En dan raakt dat touwtje altijd vreselijk in de knoop.
◼ De Etch-a-sketch: ken je die nog? Een soort tekenbord waarbij je met twee draaiknoppen lijntjes trekt. Helaas alleen maar horizontale en verticale lijnen, dus het schuine dak van een huis kost uren om te tekenen. Ben je eindelijk klaar? Dan rest je één ding: het kunstwerk uitvegen.
