Het geluk van Amsterdam lag uiteindelijk in die vreselijke ligging. Tegen de tijd dat de stad werd gesticht, waren alle aantrekkelijkere plekken in Europa al lang verkaveld, en om voor de hand liggende redenen werd een puinhoop van verschuivende slikvlakten, waar wat vissers en rietsnijders rondhingen, niet als topbestemming beschouwd.
De lokale bevolking verbeterde en ontwikkelde echter steeds betere systemen om het water, dat zo vaak hun huizen overspoelde, te beheersen. Rond 1275 werd de dam in de Amstel gebouwd, waardoor Amsterdam haar definitieve naam kreeg en het centrum werd van iets wat door geluk, meedogenloosheid en vindingrijkheid een grote stad werd. Met een dam in de Amstel en dijkjes aan weerszijden van de rivier; de Nieuwendijk, de Warmoesstraat, verderop de Zeedijk en de Haarlemmerdijk. Bij de Dam kwam een haven waar goederen werden opgeslagen en verhandeld. Over de Amstel ging de handel naar het achterland en via de Zuiderzee en de Noordzee groeide een omvangrijke handel in graan met onder meer Scandinavië. De bron van de rijkdom van het langzaam groeiende havenstadje.
VAN STADSRECHT TOT CULTURELE REVOLUTIE
Stadsrechten volgden in 1306, met een stad gedomineerd en bestuurd door rijke burgers. Wat bijzonder was voor Amsterdam is dat je er geen bisschoppelijke of adellijke paleizen vond. De sleutel voor het vrijgevochten karakter. Het was een stad van vrije en zelfbewuste burgers. Tot 1578 was Amsterdam katholiek, maar toen werd het katholieke stadsbestuur letterlijk ‘aan de dijk gezet’ en kwam er een protestants bestuur. Cruciaal voor de mentaliteit van de stad is de macht van koopmannen en dominees. Keihard kapitalisme ging moeiteloos samen met moralistische preken.
Met de val van Antwerpen in 1585 startte de grootste groei van de stad, Amsterdam werd het centrum van de wereldhandel. Met een vijf kilometer brede haven, diverse koloniën en de bouw van de grachtengordel in 1613. Dit werd de grootste geplande stadsuitbreiding in Europa sinds de oudheid. Het was in deze tijd dat het Amsterdam dat velen vandaag de dag kennen en liefhebben, vorm begon te krijgen. De voorspoed kenterde echter in 1672: toen de republiek werd verslagen door buitenlandse legers en de groei werd gestopt. De stad verdween van het wereldtoneel, maar was nog steeds rijk.
Tegen de tijd dat de stad werd gesticht, waren alle aantrekkelijke plekken al verkaveld
In 1795 werd Nederland een eenheidsstaat. Amsterdam verloor zijn privileges en werd onderworpen aan het centrale gezag in Den Haag om vanaf 1860 zich te ontwikkelen tot een belangrijke industrieplek. De grachtengordel breidde uit met arbeiderswijken als de Pijp en de Kinkerbuurt, de chique Vondelparkbuurt en later nieuwe wijken als Nieuw-West, Buitenveldert en de Bijlmer. De jaren 60 die volgden, maakten Amsterdam tot het centrum van een culturele revolutie. Gemeentelijke plannen voor de sloop van oude wijken, veel hoogbouw en snelwegen door de stad werden voorkomen. Wat volgt in de komende decennia zal ongetwijfeld wéér een sprong zijn. In schaal en in hoogte. Meer hoogbouw voor een groeiende bevolking, minder auto’s om plaats te maken voor groen, fietsers en voetgangers. Op de talloze lagen die de afgelopen 750 jaar zijn ontstaan, zal de stad zich blijven ontwikkelen.
Keihard kapitalisme ging moeiteloos samen met moralistische preken
DE GROOTSHEID EN ELLENDE VAN DE STAD
Het standaardwerk van Russell Shorto, Amsterdam, Geschiedenis van de meest vrijzinnige stad ter wereld, is een must om te lezen voor wie geïnteresseerd is in Amsterdam. In 2013 kwam een herziene versie uit waar Shorto zijn lezers op kundige en onderhoudende wijze meeneemt door de grootsheid én ellende van de stad. Alleen al het hoofdstuk over de VOC is de aanschaf waard; een indrukwekkend en gruwelijk verslag van de beginjaren van de Oost-Indische Compagnie.
De 19e eeuw krijgt amper aandacht, omdat er volgens Shorto ‘weinig interessants’ gebeurde in de stad, maar er komt genoeg aan bod over de buitengewone bloei van Amsterdam in de 16e en 17e eeuw. Dit alles wordt bovendien verweven met het aanhoudende en unieke liberalisme van de inwoners. Het liberalisme van Amsterdam is op zichzelf belangrijk, omdat het niet alleen naar Noord-Amerika werd geëxporteerd, maar ook naar de rest van Europa en z’n koloniën via onder meer de geschriften van de Nederlandse filosoof Spinoza.
Het boek gaat ook over het feit dat Amsterdams liberalisme niet als vanzelfsprekend kan worden beschouwd en misschien wel kwetsbaarder en minder geworteld is dan men zou willen geloven. De discussie binnen de stad over haar eigen identiteit duurt daarom al 750 jaar. Dat stopt ook niet zomaar, en dat is wat deze grootse stad zo bijzonder en intrigerend maakt.
WEETJES
In cijfers De huisnummers van grachten en straten lopen op vanaf het Centraal Station.
Water Amsterdam bestaat voor 25 procent uit water, de stad telt daarom meer dan 1.900 bruggen.
Groen De hoofdstad heeft 8.240 hectare aan openbaar groen, zo’n 12.000 voetbalvelden groot.
Wildgroei In de stad leven en groeien zo’n 10.000 soorten dieren en planten.
Napoleon Lodewijk Napoleon verklaarde in 1806 Amsterdam tot hoofdstad.
Ezelsbruggetje Van buiten naar binnen-naar de Dam toe - liggen de grachten als volgt: ‘Piet Koopt Hoge Schoenen’. Dus Prinsengracht, Keizersgracht, Herengracht en Het Singel. En niet De Singel, zoals veel mensen zeggen.
Wapenspreuk Onder de bekende drie kruisjes op het wapen vind je de Amsterdamse wapenspreuk: ‘Heldhaftig, vastberaden en barmhartig’. Deze werd na de Tweede Wereldoorlog aan het wapen toegevoegd.
Vlag Een theorie is dat de kruizen staan voor de drie plagen die Amsterdam hebben getroffen: overstromingen, stadsbranden en de pest.
WAT TE DOEN?
Op 27 oktober 2024 startte het jubileumjaar Amsterdam750. Een jaar van events tot de échte 750ste verjaardag op 27 oktober 2025. Zo keert SAIL na tien jaar weer terug en worden de Pride, de marathon en Kwaku grootser gevierd dan ooit. Alle evenementen vind je op amsterdam750.nl.
SAIL Amsterdam Vijftig jaar geleden werd SAIL voor het eerst georganiseerd ter ere van het 700-jarig bestaan van Amsterdam. Het was een enorm succes en dus zien we de tallships eens in de vijf jaar terug in de stad. Van 20 t/m 24 augustus valt alles samen en zien we de tiende editie.
De Langste Dag Op 21 juni, de langste dag van het jaar, viert Amsterdam feest op een compleet autoloze A10. Ruim 15 kilometer met muziek, theater, dans, sport en veel meer.
24 Uur Met Door het jaar heen zijn er verschillende 24-uurs evenementen waarin steeds één stadsdeel centraal staat. Theaters, musea, winkels, clubs, hotels en verenigingen doen mee om hun stadsdeel een etmaal in de spotlight te zetten. Op 22 maart is het Centrum aan de beurt, op 12 april krijgt Zuidoost de aandacht.
De stad van de toekomst Amsterdam kijkt vooruit met de ToekomstTiendaagse van 12 t/m 21 juni. Hoe verplaatsen we ons, wat eten we en hoe leven we samen in de toekomst? Met exposities, open dagen, wedstrijden en aandacht voor innovatie. Het wordt afgesloten met het Midzomerfestival op de A10 op 21 juni.
Amsterdam 750 Rondleiding Het Rijksmuseum organiseert tot en met oktober rondleidingen door haar museum. Hierin word je meegenomen door de boeiende geschiedenis van Amsterdam aan de hand van de collectie van het Rijksmuseum. De stad was en is altijd in beweging en de bezoekers zien gebeurtenissen en bewoners die hun stempel op Amsterdam hebben gedrukt.
Art Below Zero In de Centrale Markthal is tot 2 maart Europa’s Grootste IJsbeelden expositie om het stadsjubileum te vieren, van de oprichting in 1275 tot nu. Met iconische plekken zoals het Rijksmuseum, de Magere Brug en Paleis van Volksvlijt, en met verhalen over historische personen zoals Anne Frank en Johnny Jordaan.
Het Paleis op de Dam In februari opent dit unieke gebouw haar deuren. Één maar: alleen Amsterdammers – geboren of woonachtig in de stad – krijgen gratis toegang. Reserveren is verplicht via paleisamsterdam.nl/open.
Proef 750 Jaar Amsterdam! Van 31 maart t/m 2 april laten studenten van het ROC Amsterdam de bezoekers van Restaurant Warmoes het verhaal proeven van 750 jaar stad. In zes gangen wordt het heden en verleden van de Amsterdamse eetcultuur opgediend. Gekoppeld aan de expositie 750 jaar eetcultuur in het Allard Pierson Museum.
Open Toren Dag Zie Mokum vanuit een uniek perspectief tijdens de Open Toren Dag op 14 juni. Meer dan 25 iconische torens openen deze dag hun deuren voor het publiek.
BRONNEN: AMSTERDAM (RUSSELL SHORTO), STADSARCHIEF AMSTERDAM, HISTORIEK, EEN KLEINE GESCHIEDENIS VAN AMSTERDAM
