DE EXPERT
PROF. DR. MARIJKE HAVERKORN VAN RIJSEWIJK is hoogleraar Astrophysics aan Radboud Universiteit Nijmegen.
Sterrenkijken bevordert altruïstisch, behulpzaam en positief sociaal gedrag
Dat sterrenkijken je een leuker mens maakt, klinkt als een utopie. Je zou pardoes de complete wereldbevolking opdragen naar het eindeloze donker te turen en de wereld zou een betere plek worden. Wat heeft het een met het ander te maken? Een wetenschappelijke studie aan de universiteit van Californië concludeert dat sterrenkijken je wel degelijk aardiger kan maken. Als we kijken naar de nachtelijke hemel, beseffen we namelijk hoe onbeduidend wij, en onze problemen, zijn.
Een gevoel van ontzag en verwondering komt naar boven en dat bevordert altruïstisch, behulpzaam en positief sociaal gedrag. Een mooi uitgevoerd en uitgebreid onderzoek, vindt Marijke Haverkorn van Rijsewijk, hoogleraar Astrophysics aan de Radboud Universiteit Nijmegen, als ze het werk van haar Amerikaanse ‘collega’s’ bekijkt. “Het is een van de vele studies die bewijzen dat hoger mentaal welzijn en geluk samenhangen met een hogere verbondenheid met de natuur.
De uitkomst is ook niet gek: het Amerikaanse onderzoek gaat over het effect van ontzag en verwondering. Als klein mensje onder de sterrenhemel overvalt je het gevoel iets ontzagwekkends te zien. Je voelt je onderdeel van een groter geheel. Omdat de nadruk minder op jezelf komt te liggen, moedigt het aan om niet strikt uit eigenbelang te handelen en het welzijn van anderen te verbeteren.”
Klapstoel
De proef op de som nemen en starten met sterrenkijken, is simpel. Marijke: “Meer dan een klapstoel die naar achteren kan en een warme deken heb je niet nodig. Zoek een plek op met zo min mogelijk lichtvervuiling. Daar ervaar je nog het échte donker en dat versterkt de zichtbaarheid van sterren. Dat kan gewoon in een weiland, ver weg van de bewoning. Kies een maanloze nacht uit, want maanlicht is heel sterk en kan de helderheid van de nacht verpesten. Laat je ogen een kwartiertje aan het donker wennen en de show kan beginnen.”
Wat valt er nu eigenlijk allemaal te zien in dat eindeloze donker? De gratis app voor je telefoon Stellarium Mobile en de website hemel.waarnemen.com helpen je te duiden wat je ziet. Marijke: “Als je met het blote oog kijkt, zie je de Melkweg en satellieten en kun je zoeken naar sterrenbeelden. Wanneer het International Space Station langskomt, ziet dat eruit als een snel bewegend, heel heldere punt, dat komt door het reflecterende zonlicht op al het blinkende aluminium. Met een goede verrekijker kijk je verder, zie je een paar manen van Jupiter, of bijvoorbeeld nevels: kleine vlekjes die gaswolkjes rondom sterren kunnen zijn, maar ook compleet andere sterrenstelsels. Wil je nog een stap verder gaan, met een eigen telescoop of tijdens een sterrenkijkavond, dan kun je veel meer manen van Jupiter spotten, de ringen van Saturnus, of je vergapen aan de schitterende kraters op de maan. Ik kan erover blijven praten, want er valt zo veel prachtigs te zien in het donker.”
TIP
Van september t/m maart, elke laatste vrijdag van de maand, houdt Radboud Universiteit een open avond met astronomielezingen en een rondleiding door de sterrenkoepels. Deelname is gratis.
1 Uiterst noord
Sterrenkijken lukt pas écht op een plek waar het goed donker is. Daar komt de International Dark-Sky Association om de hoek kijken: een in 1988 opgerichte Amerikaanse non-profitorganisatie met als belangrijkste doel natuurparken, natuurreservaten en andere donkere plekken aan te merken als officiële plek waar je de Melkweg kunt zien. Nederland telt twee Dark Sky-parken. Bij Dark Sky-park Lauwersmeer mag je met een camper overnachten op camperplaats Lauwersmeer. Plezier voor een hele nacht sterren spotten.
STAATSBOSBEHEER.NL/UIT-IN-DE-NATUUR/LOCATIES/LAUWERSMEER
2 Kidsproof
In heel Nederland kijken mensen naar de sterren. Via astronomie.nl/publiekssterrenwachten-16 zie je waar bij jou in de buurt een publiekssterrenwacht of volkssterrenwacht is. Eenmaal gefascineerd valt er zo veel leuks te doen: sterrenkijkavonden, lezingen en fotografie-evenementen. Bij slecht weer lonken musea die het mysterie van de hemel ontrafelen. Zoals kidsproof Museum donkere Sonnenborgh in Utrecht, waar junior sterrenkijkers de trappen van het observatorium op klimmen en op virtuele reis gaan door het heelal. SONNENBORGH.NL
3 Via de spiegeling
Het Vinne in Zoutleeuw, Vlaams-Brabant, is het grootste natuurlijke meer van België. Bij heldere hemel vallen vanaf die plek een heleboel sterren te zien. Zet je sterrenkijker op een stabiele plek op de waterbrug en je creëert, via het vizier, maar ook via de spiegeling van het water, een extra bijzondere plek om te spotten. Het is een tip van Altair, de sterrenwacht die in deze regio actief is. 15 december houdt Altair een leuke lezing over alle lichtfenomenen aan de hemel. STERRENWACHTALTAIR.BE
4 In het donker van Twente
Samen dromen, samen slapen en hemels ontwaken, dat is mooi bedacht door de eigenaren van de Sterrenkubus, een huisje in kubusvorm van nog geen tien vierkante meter met een knus interieur en een bed van waaruit je rechtstreeks zicht hebt op de sterrenhemel. Zo’n 200 meter verderop bevindt zich Cosmos sterrenwacht, een educatief centrum met telescoop en planetarium. Kon je die heldere nacht ook maar alvast reserveren…
STERRENKUBUS.NL, BOSSEM.NL
5 Koepels en lodges
In Neufchâteau staat de enige openbare sterrenwacht van Wallonië. Met zes koepels. Één is toegankelijk voor personen met beperkte mobiliteit. Plus een loeisterke telescoop, dus alles voor een succesvol avondje sterrenkijken is aanwezig. Of maak je liever een wandeling met een gids in het donker? Nog geen tien kilometer verderop ligt Roompot Hillview Resort Grandvoir. De stijlvol-stoer ingerichte lodges hebben een terras en bij het meer wordt ’s avonds het vuur opgestookt. Vanuit je loungestoel blijf je ze bewonderen, die sterren.
VISITWALLONIA.BE, ROOMPOT.NL
6 Lantaarnvrij gebied
Aan het Kootwijkerzand, op de zandvlaktes van de Veluwe, zie je ontzettend veel sterren en geen straatlantaarns. Nu mag je in veel gebieden na zonsondergang niet komen in verband met de rust van de dieren, maar natuurkampeerterrein De Zanderdennen van Staatsbosbeheer is daar een mooie uitzondering op. Romantischer wordt het niet: op de grond gelegen, met je hoofd uit de tent gepiept, sterrenstelsels spotten en je overweldigd voelen door zo veel heelalpracht.
LOGERENBIJDEBOSWACHTER.NL/NATUURKAMPEERTERREINEN/ZANDERDENNEN
Sterrenstelsels spotten en je overweldigd voelen door het heelal
7 Vanaf het strand
In het Zuid-Hollandse Goeree-Overflakkee is zo weinig lichtvervuiling dat je op een heldere nacht veel sterren kunt zien. National Geographic tipt dat vooral het uitgestrekte, rustige westelijke deel van het eiland geschikt is om echte donkerte te ervaren. Met een beetje mazzel vang je een glimp van de Melkweg op. Tijdens de Landelijke Sterrenkijkdagen, een initiatief van de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde, kun je ook hier door een telescoop sterrenkijken.
KNVWS.NL/EVENEMENT/LANDELIJKE-STERRENKIJKDAGEN
Met een beetje mazzel vang je een glimp van de Melkweg op
8 Delen met dierbaren
Elke vrijdagavond van oktober tot en met maart is er open avond bij Sterrenwacht Gooi en Vechtstreek. Download de Singularity-app en je kijkt via je telefoon live mee door de telescoop. Het beeld kun je delen met familie en vrienden. Slaaptip: Dutchen Suitelodges Gooilanden, in het groen, bij de Loosdrechtse Plassen. Lodges met ruim opgezette tuinen of aan de waterkant. Zak met een verrekijker achterover in een stoel en ga op zoektocht naar vallende sterren. Wie mag als eerste een wens doen?
STERRENWACHT-GV.NL/ACTIVITEITEN/STERRENKIJKAVONDEN, DUTCHEN.NL/GOOILANDEN
9 Beetje duiding
Turen naar de donkere lucht, maar geen idee hebben wat je nu eigenlijk ziet? Op Texel word je hierbij geholpen, als je wilt. De sterrenkundigen van Volkssterrenwacht De Jager, gelegen naast Ecomare, leggen je met liefde uit wat meteoren zijn en welke sterrenstelsels, sterhopen en nevels je ziet. Wellicht zie je Uranus ook nog. Vooraf aanmelden voor een sterrenkijkavond is verstandig, er zijn volop sterrenliefhebbers op het Waddeneiland.
ORIONTEXEL.NL
10 ’s Werelds donkerste plekken
…daar zijn er 41 van, als je de officiële lijst aanhoudt van Dark Sky-parken. Sinds 2015 staat De Boschplaat, aan de oostkant van Terschelling, op de lijst. Een gebied met een breed strand waar de duisternis behouden blijft en waar bezoekers ’s nachts welkom zijn om die duisternis te beleven. Op sommige dagen is zelfs het noorderlicht te zien. Tijdens een waarnemingsavond krijg je uitleg, kijk je door een geavanceerde telescoop en trek je de duinen in met een sterrenkundige.
DARKSKYWADDENEVENTS.NL
Op sommige dagen is zelfs het noorderlicht te zien
11 Miljoenen lichtjaren overbruggen
In de Duitse deelstaat Badem-Württemberg kun je, ver weg van storend licht, heel duidelijk sterren zien. In Zainingen tref je informatieborden, sterrenrondleidingen en speciale ligstoelen van waaruit je comfortabel naar boven kunt kijken. En op het dak van science centre Experimenta staat één van ’s werelds grootste telescoopkoepels waarmee de sterrenwacht je de maan, onze planeten en ook sterrenstelsels op miljoenen lichtjaren afstand laat zien. Magisch! EXPERIMENTA.SCIENCE, STERNENPARK-SCHWAEBISCHE-ALB.DE
12 Vanuit een tentje
Elk jaar, tijdens de Nacht van de Nacht, organiseert Natuurmonumenten een nachtwandelroute door het Drentse Dwingelderveld. Je mag na zonsondergang het natuurgebied in, onderwijl natuurlijk duimend voor een heldere nacht. Want met gebrek aan kunstlicht in dit gebied heb je de kans om zo’n 2.500 sterren te spotten. Ter vergelijking: vanuit een stad zie je er maar een stuk of vijftig. Slaaptip: ook in de winter mag je logeren op natuurkampeerterrein Borger. Vanuit je tent (warme dekens en kruiken mee!) kijk je tussen de hoge dennen door naar de sterren.
NACHTVANDENACHT.NL, LOGERENBIJDEBOSWACHTER.NL NATUURKAMPEERTERREINEN/BORGER
13 Prachtig panorama
Je beperken tot de uren met daglicht om van het uitzicht over de Duitse Bodensee en Alpen te genieten, zou zonde zijn. Ga ook als het donker is, bijvoorbeeld naar de uitkijktoren op de Gehrenberg bij Markdorf. De omstandigheden om sterren te zien, zijn er heel goed. Tip: maak er een compleet uitje van en ga naar Berggasthof Höchsten in Illmensee, op nog geen half uurtje van de uitkijk- toren. Daar is maandelijks een volle-maan-buffet met kamp- vuur, met verhalen en tips van sterren kundigen. HOECHSTEN.DE
14 Hartje hoofdstad
Elke dag zijn er voorstellingen in de grote koepel van het Artis Planetarium. Interessant voor groot en klein: je zakt weg in een zachte stoel, de lichten gaan uit en voor je ontvouwt zich het 360˚-spektakel van het zonnestelsel en de sterren daar voorbij. Mocht je niet in de gelegenheid zijn om de deur uit te kunnen dan heeft Artis een mooi YouTubekanaal waarop onder meer Milo Grootjen van het planetarium je meeneemt op digi-sterrenkijktocht. Daarna kun je in het echt met een beetje inzet de sterrenbeelden herkennen. ARTIS.NL, YOUTUBE.COM/@ARTISAMSTERDAM
15 Het dak op
Op het dak van MAS, Museum aan de stroom in Antwerpen, kun je geregeld gratis naar de sterren komen kijken. Volkssterrenwacht Urania zorgt voor een goede sterrenkijker, want die is essentieel midden in de stad. Houd Urania’s website sowieso in de gaten, ook als je goesting hebt om mee het water op te gaan: in samenwerking met rederij Flandria organiseert de volksterrenwacht met regelmaat vaartochten speciaal bedoeld om sterren te spotten. MAS.BE/NL/ACTIVITEIT/STERREN-KIJKEN-OP-HET-DAK, URANIA.BE
Voor je ontvouwt zich het spektakel van het zonnestelsel
