Steen goed

Het is negen uur ’s ochtends op een warme zomerdag, het muzikale getik van metaal op steen echoot uit de open ramen van de steenhouwersschool van Pučišća, een elegant kalkstenen gebouw dat uitkijkt op het azuurblauwe water in de piepkleine haven van het dorp.

Binnen zijn zo’n 20 leerlingen van tussen de 15 en 18 jaar brokken lokale kalksteen aan het bewerken: hameren, beitelen, polijsten. Dwarrelende stofdeeltjes vangen het zonlicht. De lopende projecten zijn heel divers, van ruwe blokken vers uit de groeve tot enorme leeuwenbeelden en een gotisch kozijn dat niet zou misstaan in een middeleeuwse kerk. De technieken die de leerlingen gebruiken zouden heel herkenbaar zijn voor steenhouwers uit de Romeinse tijd: de school onderscheidt zich door zijn focus op traditioneel handgereedschap. De vijftienjarige Vanessa Martinić heeft een vervaarlijk ogend instrument met tanden, een zubatka, in haar keurig verzorgde hand. Ze gebruikt het om vorm te geven aan een blok dat uiteindelijk zijn innerlijke fruitschaal zal ontdekken.

Er is niets traditioneels aan Vanessa of haar vriendin en klasgenoot, Gabriela Tomić, met hun deels opgeschoren kapsel en licht Amerikaanse accent als ze Engels spreken. Maar ze lijken beide erg enthousiast over de zorgvuldige technieken en het gevoel van verbinding met het materiaal. ‘Als je met steen werkt, krijg je een gevoel en dat moet je gewoon volgen,’ zegt Gabriela, alsof ze het heeft over windsurfen. Met een kleine beitel bewerkt ze de rand van een tegel. ‘Ik denk dat het in onze genen zit,’ legt het schoolhoofd, dr. Tamara Plastić, uit. ‘Iedereen die hier wordt geboren, voelt zich aangetrokken tot steen, net als ik.’

Met “hier” doelt dr. Plastić op Brač, een eiland net voor de Dalmatische kust van Kroatië, vanuit Split 40 minuten met de veerboot. De kalksteen uit de groeven van Brač is al millennia populair. Het is zacht genoeg om te zagen, maar hard genoeg om te polijsten en heeft een zijdeachtige uitstraling die vaak wordt verward met marmer. In Škrip, het langst bewoonde dorp van het eiland, liggen sarcofagen uit de 4de eeuw n. Chr. als afval aan het hoofdplein: besteld en daarna afgewezen door veeleisende Romeinse klanten. Een paar meter verderop roept de 79 jaar oude Rajka Metlitić me naar haar konoba (de kalksteenkelder onder haar huis) en biedt ze me een glas zelfgemaakte walnootlikeur aan. De kelder is zelfs ’s middags koel en donker, en het staat er vol met flessen van huisgemaakte wijn, olie en potten honing. In een hoek laat ze me het kalkstenen bassin zien waarin ze vroeger haar olijfolie bewaarde; het ziet eruit als een minisarcofaag.

De alomtegenwoordige kalksteen heeft de geografie van Brač gevormd, de economie opgebouwd en het leven van de eilandbewoners voor duizenden jaren bepaald. Het is het voornaamste exportgoed, een bouwmateriaal en een manier voor mensen om zich te uiten. De lokale olijven en druiven worden geperst in kalkstenen persen en de dakpannen van de huizen worden afgedicht met een laagje kalk. Er worden bakstenen gebruikt voor de buitenovens waarin de eilanders hun beroemdste gerecht peka bereiden, maar toen ik dit stevige maal van geroosterd vlees en groente proefde, werd het geserveerd op een glimmende tafel van gepolijste kalksteen. De beroemdste toepassing van de kalksteen van Brač is het paleis van de Romeinse keizer Diocletianus, dat in de 4de eeuw in Split is gebouwd. Het is nogal een understatement om te zeggen dat de eilanders trots zijn op hun steen. Het nieuwste wijnhuis op het eiland, gevestigd in een kalkstenen gebouw aan de kade in Bol, heet Stina: ‘steen’ in het lokale dialect. De locals vertellen je graag dat kalksteen uit Pučišća is gebruikt bij de bouw van het Witte Huis in Washington DC. Het bewijs hiervoor is magertjes, maar ik raad je aan ze niet tegen te spreken; hun liefde voor steen maakt ze soms niet helemaal rationeel.

Op slechts een paar honderd meter van de steenhouwersschool in Pučišća staat een kleine 15de-eeuwse kapel. Binnen toont beeldhouwer Josip Radić zijn opmerkelijke creaties aan een groep bezoekers die zijn aangekomen met een cruiseschip. De 51-jarige Josip is een autodidact en begon met beeldhouwen toen hij door een medische aandoening vervroegd met pensioen moest uit het leger.

Bij het schudden van zijn hand voel ik hoe sterk hij is. Zijn rechterhand is bedekt met een dikke laag eelt en zijn rechteronderarm is gespierd door de vele uren zwaar werk. Josip gebruikt tangen en tandartsinstrumenten om kalksteen te snijden en om te vormen tot kleine modellen van religieuze gebouwen. In de schaduw van de kapel staat een serie klokkentorens, maar de meeste aandacht gaat uit naar zijn meesterwerk: een schaalmodel van de Sint-Pietersbasiliek in Rome. Met een sierlijk gebaar tilt hij het laken ervan af. Het is een indrukwekkende prestatie: het model weegt 200 kilo en is tot op het laatste detail nauwkeurig. Josip heeft het een jaar geleden voltooid; bij het proces zijn drie van zijn tangen gesneuveld. ‘Steen heeft een beeldschone geur,’ zegt hij. ‘Het ruikt naar rozen als ik aan het werk ben.’ Maar hij vertelt me dat hij er nu wel even genoeg van heeft. ‘Ik heb er vijf jaar en twee maanden aan gebouwd, maar ik heb er zeven jaar elke nacht aan gedacht. Ik dacht alleen maar hieraan en nu heb ik twee of drie jaar rust nodig.’ En dan? Hij fluistert: ‘Misschien wordt mijn volgende project de Notre Dame, van voor de brand.’

De meest fotogenieke kalksteenformatie van Brač kun je het best zien vanaf enige hoogte. Op grondniveau is Zlatni Rat (de Gouden Hoorn) aan de westkant van het dorp Bol een levendig strand in de schaduw van naaldbomen, met goede parkeerplaatsen, bars en restaurants. Maar vanaf de top van Vidova Gora, het hoogste punt van het eiland, kun je zien dat het meer is dan een strand: Zlatni Rat is een natuurlijk beeldhouwwerk. De bijzondere geometrie zou voldoening geven aan Vitruvius zelf, de klassieke meester van verhoudingen. Millennia aan regen, erosie, wind en zeestromingen hebben samen een strook vruchtbaar land geproduceerd dat is bedekt met gladde kiezels van kalksteen. Het strand verschijnt uit een groene driehoek van naaldbomen en steekt de Adriatische Zee in als een gouden pijl. Eromheen wordt het zeewater steeds donkerder, van azuur- tot kobaltblauw. Het is ultiem betoverend. De punt buigt ’s zomers linksaf en ’s winters rechtsaf, afhankelijk van de windrichting, en aan het eind ontstaat heel soms een ronde poel, die bijzonder genoeg is om het Kroatische nieuws te halen.

Vind je dit interessant?

Ontdek nu alle Nederlandse top titels in één app!

Bestel nuAl abonnee?
Log in om verder te lezen

Door zijn overvloed aan kalksteen en zijn afstand van het vasteland is Brač een toevluchtsoord geworden tijdens de conflicten die Kroatië door de eeuwen heen hebben geteisterd. Op 10 minuten rijden van Vidova Gora parkeer ik mijn huurauto en ga ik op zoek naar zo’n schuilplaats. Ik volg een steil voetpad door een nauwe vallei die zoemt van de cicaden. Na 20 minuten lopen zie ik het: een streng en hoekig gebouw dat uit de steile klif erachter lijkt te groeien. Dit is het voormalige klooster Blaca.

In het schaduwrijke voorhof verkoopt de 23-jarige Tonijela Vranjičić haar zelfgemaakte honing, wijn en olijfolie aan een groepje Franse wandelaars. Ze vertelt me dat zij en haar familie de beheerders van Blaca zijn. Haar grootvader werkte voor de laatste monnik die hier woonde en zij heeft de geschiedenis van deze plaats opgezogen.

Tonijela legt uit dat de drie monniken die het klooster hebben gesticht in de 16de eeuw van het vasteland naar het eiland vluchtten om te ontsnappen aan de Ottomaanse Turken. Hun eerste schuilplaats was een kalksteengrot. Stukje bij beetje verwierven ze het omliggende land en met hulp van generaties lokale arbeiders hakten ze kalksteen uit de vallei voor de bouw van dit grootse stenen gebouw, met rijke wijngaarden en olijfboomgaarden eromheen. Op een gegeven moment was klooster Blaca rijk genoeg om zijn wijn en olijfolie met eigen schepen over de Adriatische Zee naar Venetië te exporteren. De laatste monnik overleed in 1963 en sinds die tijd past de familie van Tonijela op het gebouw.

Tonijela vertelt me dat ze hevig twijfelt tussen het voortzetten van de familietraditie van kloosterbeheer en het navolgen van een juridische carrière in Split. ‘Blaca betekent alles voor me,’ zegt ze met een zucht. ‘Het is het verleden van mijn familie. Het is een geweldige plek, het is nu bijna 500 jaar oud. Ze begonnen in 1551 en zijn 300 jaar bezig geweest met bouwen.’

Als je hier rondloopt, snap je waarom Tonijela zo twijfelt. De vuurplaats in de keuken wordt nog steeds gebruikt om het gebouw te verwarmen als zij en haar familie hier wonen; er zit een vier eeuwen dikke laag roet op de hoge kalkstenen muren. De vertrekken van de laatste monnik, Nikola Miličević, zijn nog precies zoals hij ze heeft achtergelaten, met zijn meubels, geliefde piano en brieven. Er ligt ook een open dagboek met een aantekening van 19 april 1912 over de scheepsramp met de Titanic, vijf dagen nadat die zich voltrok.

Het meest mysterieus van alles is dat de kalksteen van Brac een bizar hoofdstuk uit het verleden van het eiland heeft vastgelegd. Na een zware wandeling van 40 minuten vanuit het dorp Murvia aan de zuidkust van het eiland, via een steil pad omzoomd door pijnbomen en wilde vijgen, kom je bij de Zmajeva Špilja, oftewel de Drakengrot. Achter een hek met hangslot, alleen te bereiken met een gids, ligt een stel vreemde rotsreliëfs die niet makkelijk te verklaren zijn.

Terwijl ik in de nauwe grot sta, hoog in de heuvels, bekruipt me een onbehaaglijk gevoel. Klimop en vijgenranken bungelen aan de rots boven mijn hoofd. Er zijn hoekjes voor heilige objecten en piepkleine cellen die vroeger slaapkamers zullen zijn geweest. In de kalkstenen muren zijn gezichten uitgehakt. In de diepe duisternis worden ze tot leven gewekt door kaarslicht en kijken ze ons griezelig aan. Op de westwand van de grot eindigt een reeks verontrustende reliëfs in een sinister beeldhouwwerk van een grote slang.

Voor de lokale gids Zoran Kojdić is de grot een obsessie: hij doet al 20 jaar onderzoek naar de geschiedenis ervan. Tijdens de rondleiding van drie uur doet hij zijn verbijsterende religieuze theorie uit de doeken, die elementen uit De Da Vinci Code combineert met de horrorfilm The Wicker Man.

Kojdić gelooft dat de bevolking op Brač veel langer Slavische goden heeft vereert dan men aanneemt. Hij vertelt dat priesters van het vasteland hierheen kwamen om de christelijke leer op te dringen aan de eilanders, die voor de zekerheid zowel de oude als de nieuwe goden aanhingen. Tot ver in de 20ste eeuw, zo zegt hij, gingen locals nog op pelgrimstocht naar eilandkapellen gewijd aan Sint-Vitus, waar ze lammeren offerden. Deze offerrituelen, zo beargumenteert Kojdić, waren zwaar vermomde heidense riten en Sint-Vitus stond in werkelijkheid voor Perun, de Slavische dondergod. Volgens zijn interpretatie is de Drakengrot, die op het eerste gezicht lijkt op een christelijke kapel met beeldhouwwerken geïnspireerd door de Apocalyps uit de Bijbel, in feite een gedenkplaats voor de vijand van Perun: de slangengod Veles. ‘Veles vindt altijd een manier om je leven overhoop te gooien,’ zegt Kojdić opvallend neutraal. ‘Maar je moet hem niet zien als een kwade god. Hij is ook de god van de vruchtbaarheid.’

Net buiten de toegangspoort van de grot staat een altaar in de buitenlucht. Door de inwerking van de elementen ziet het er intussen even wit en ruw uit als oud koraal. Een paar mysterieuze ogen kijkt ons aan vanuit een rudimentair gezicht op het altaar. Kojdić vertelt me dat niemand weet wie het moet voorstellen of aan welke van de vele mogelijke goden het altaar is gewijd. Maar het volstaat om hem gewoon te zien als de steengod.

MARCEL THEROUX reisde met ondersteuning van de Croatian National Tourist Board. Hij heeft meerdere boeken geschreven, waaronder The Secret Books.