Ik wilde graag een gepast cadeau uit Nederland voor u meebrengen, maar van uw beveiliging mocht ik geen kaas meenemen. Waarop mijn man opperde dat ik dan misschien maar beter het beruchte Hollandse groene plantje kon meenemen. Toen we daar hartelijk om moesten lachen, realiseerde ik me opeens dat in tijden van oorlog lachen een privilege is. Ervaart u dat ook zo? “Als er veel spanning is, kan humor soms de druk van de ketel halen. Als een soort emotionele pauze. En dat geeft moed. En moed is een goede metgezel. Weet je nog hoe de Oekraïense dichteres, Lesya Ukrainka zei: ‘Opdat ik niet ga huilen, ga ik maar lachen’?”
Uw man heeft ongetwijfeld een beter gevoel voor humor dan de mijne. Wanneer heeft hij u voor het laatst aan het lachen gemaakt? “Gisteren nog, toen we samen een film keken. Dat grapje van uw man had mijn man trouwens ook kunnen maken, hoor. We proberen elkaar elke dag aan het lachen te maken, vaak met zwarte humor, dat is een manier om te kunnen overleven.”
Het woord overleven beschrijft de situatie goed. Ik ben blij dat u me heeft uitgenodigd in Kyiv, omdat ik nu beter begrijp waarvoor u zich inzet met uw stichting, de Olena Zelenska Foundation. Wat doet deze organisatie precies? “Direct na de invasie was humanitaire hulp noodzakelijk, maar we kregen ook veel spullen zoals aspirine en luiers, waarvan we er genoeg hadden. Internationale hulporganisaties en donateurs vroegen ons hoe ze op langere termijn zouden kunnen blijven helpen. Naast onze strategische doelen voor na de overwinning, hebben we op korte termijn geld nodig om bijvoorbeeld tablets voor schoolkinderen te kopen. Veel kinderen volgen online onderwijs, omdat ze fysiek niet naar school kunnen. Zo zijn er kinderen die hun klasgenoten nog nooit live hebben gezien, zij zien alleen hun gezichten op het scherm van een tablet.
“Niemand wil ooit de vrouw zijn van de president van een land in oorlog”
Daarnaast bouwen we huizen voor pleeggezinnen met maximaal tien kinderen. Hun huizen zijn vernietigd of bezet door de vijand. Veertien gezinshuizen zijn inmiddels gerealiseerd en we zoeken donateurs voor nog meer. Ook loopt er een project voor het herbouwen van het ziekenhuis van Izium, in de regio Kharkiv, waar we partners voor zoeken. In Hostomel was er na een inslag een enorme krater midden in het voetbalstadion. Dat hebben we met behulp van voetbalclub Bayern München hersteld. Een van mijn dierbaarste projecten is de School voor Superhelden, waarbij we onderwijsruimtes creëren in ziekenhuizen waar kinderen langdurige behandelingen ondergaan, zodat ze niet hoeven te stoppen met leren. Hier speelt ook een psychologisch effect: kinderen reageren beter op behandelingen als ze wat afleiding hebben. We hebben al zes van dergelijke projecten kunnen realiseren van in totaal zeventien door heel Oekraïne.”
“We willen dat onze kinderen deze vreselijke beproeving zullen overleven”
De chronische spanning die ik voel na slechts twee nachten in Kyiv is niet te vergelijken met wat mensen ervaren die in Oekraïne wonen. Uw meest recente project ‘Hoe gaat het met je?’ betreft mentale gezondheid. Wat omvat dit initiatief precies? “‘Hoe gaat het met je?’ is de meest gestelde vraag sinds de invasie. Maar we willen dat mensen deze vraag juist aan zichzelf stellen. Het is soms nog taboe om over je psychische gezondheid te praten, vooral onder mannen, omdat er een overtuiging is dat mannen sterk en onwrikbaar moeten zijn. Hierdoor zorgen mannen niet goed voor zichzelf. Er loopt nu een grootschalige informatiecampagne om mensen te bewegen sneller steun te vragen voor hun posttraumatische stresssyndroom of andere gevolgen van leven onder constante spanning.”
Hoe gaat u zelf om met de voortdurende emotionele spanning? “Ik heb tijdens dit project geleerd alle aanbevelingen op mezelf toe te passen. Er zijn momenten dat ik het gevoel heb dat ik dicht tegen een burn-out aan zit, en ik weet nu dat dit een teken is dat ik moet rusten. Vaak doe ik dat door iets fysieks te doen als afleiding. Het is belangrijk om in crisissituaties zelfregulerende vaardigheden te hebben. Daarom hebben we meer dan honderdduizend werknemers trainingen laten volgen. Dus iedereen die direct met mensen werkt, van postkantoormedewerkers tot brandweermannen moet in staat zijn te herkennen of er sprake is van een psychische noodsituatie en kunnen doorverwijzen naar een specialist.”
Wat is uw grootste angst en hoop voor de jonge generatie? “De grootste angst is dat we onze kinderen verliezen. Eergisteren, in de nacht dat jij aankwam, heeft een drone een veertienjarig meisje vermoord, gewoon terwijl ze thuis was. We moeten ervoor zorgen dat op zijn minst onze kinderen overleven. Want kinderen komen niet op deze wereld om te lijden. We willen dat onze kinderen deze oorlog, een vreselijke beproeving, zullen overleven. Hopelijk zal het een episode in hun leven zijn die hen niet volledig kapot zal maken. Daarnaast is het angstaanjagend als het ons niet lukt om de 19.500 kinderen terug te brengen die Rusland heeft meegenomen. Helaas is dit een zeer complex probleem, zowel psychologisch als emotioneel, omdat hoe langer dit proces duurt, hoe kleiner de kans is om de kinderen terug te krijgen. Ik blijf hopen dat het ons lukt. Onze kinderen zijn geen kinderen van de oorlog, onze kinderen zijn kinderen van de overwinning. Met dat besef hoop ik ze groot te brengen. Dat ze capabele burgers van het vreedzame Oekraïne zullen zijn als dit alles voorbij is.”
Hoe praat u met uw eigen kinderen over hun toekomst in Oekraïne? “Ik heb het geluk dat ze niet meer zo klein zijn, dat ik ze niet meer hoef te beschermen en constant moet waarschuwen. Maar het is onmogelijk om een kind te beschermen tegen de informatielawine. En ze zien alles live zodra er iets gebeurt. Daarom praten we met hen over dingen die je normaal gesproken met volwassenen bespreekt. En weet je, ik vind dat ze een betere generatie zijn dan wij waren. Ze zijn op elk vlak innerlijk vrijer. Wij hebben nog steeds te maken met de overblijfselen van het Sovjetverleden. Onze kinderen hebben dat niet meer. Vanaf de geboorte is kritisch denken als het ware hun fabrieksinstelling, terwijl wij die knop naar vrijheid en vrij denken hebben moeten uitvinden.”
“Moet niet elke vrouw altijd balanceren? Je doet gewoon wat je moet doen”
Het erfgoed van het Sovjetverleden is voor mij herkenbaar, maar kunt u voor onze Nederlandse lezers een voorbeeld geven? “Ten tijde van de Sovjetperiode was het grootste probleem dat individualiteit verboden was. Het systeem was zo opgezet dat alles gericht was op de massa, op het collectief. Mensen die een andere mening hadden, om welke reden dan ook, liepen het risico gestraft te worden. En dat begon al in de kleuterklas. Ik denk dat jij je dat misschien wel kan herinneren. Op een rij zitten en het volkslied van de Sovjet Unie leren. Of je dat nu wilde of niet. Zelfs met het schooluniform werden we allemaal in een mal gedrukt. Het was onmogelijk om een kritische vraag aan de leraar te stellen, want daarmee liep je het risico dat je slechte cijfers kreeg. Daarom moeten we nu soms stappen zetten voor innerlijke vrijheid en loslaten wat anderen van ons denken.”
Hoe balanceert u tussen de rol van moeder, echtgenote en die van first lady in een land dat in oorlog verkeert? “Moet niet elke vrouw altijd balanceren? Je doet gewoon wat je elke dag moet doen. Ons huwelijksleven staat op dit moment behoorlijk onder druk, omdat we niet samenleven. We zien elkaar op kantoor, maar de kinderen zien hun vader nauwelijks. Maar als je bedenkt hoe honderdduizenden, zo niet miljoenen Oekraïense gezinnen nu leven, gescheiden van elkaar, wachtend op elkaar, met iemand aan het front, dan mag ik niet klagen. De rol van first lady, als soort opsmuk van de president, paste vanaf het begin niet bij mij. Niemand wil ooit de vrouw van de president zijn van een land in oorlog. Dat is een enorme verantwoordelijkheid. Je moet begrijpen dat mensen naar mij kijken en dat ik hen, ongeacht hoe ik me voel, hoop en vertrouwen moet geven. Op humanitair en sociaal vlak hoop ik vanuit deze rol iets nuttigs achter te laten voor onze samenleving.”
“Volodymyr en ik proberen elkaar elke dag aan het lachen te maken”
Met zachte diplomatie? “Volgens een van de onderzoeken die we gebruiken, kan dertig procent van de totale diplomatie van een land afhankelijk zijn van de first lady of first gentleman. Als we op die basis in de eerste maand van de oorlog de kinderen die kanker hebben veilig naar het buitenland kunnen evacueren, dan ben ik daar trots op. Een zachte kracht beweegt grote processen. In relaties tussen landen speelt empathie een grote rol. Niet alleen in oorlogstijd, maar ook in vredestijd. Ik hoop dat we na de overwinning de relaties tussen Oekraïne en andere landen kunnen versterken.”
Hoe heeft uw carrière voordat u first lady werd u geholpen bij het invullen van uw huidige rol? “Ik weet niet hoe het mij heeft geholpen. Nou, misschien zijn er bepaalde scenariovaardigheden, tekstschrijfwerk, die waarschijnlijk helpen, zodat ik een toespraak voor mezelf kan schrijven.”
Voor uzelf? In Nederland dacht iedereen dat u de eerste toespraken van president Zelensky schreef. “Dat aantal toespraken zou ik nooit hebben kunnen bijhouden. Ik ken zijn team van schrijvers en die arme mensen hebben geen leven.”
Wat is uw grootste hoop voor de toekomst van Oekraïne, voor nu en de komende jaren na het einde van de oorlog? “De grootste hoop voor iedere Oekraïner is uitsluitend gericht op de overwinning. We zullen niet stoppen voordat er een rechtvaardige en stabiele vrede is. Zo snel mogelijk. Maar we denken al een tijd dat die nu komt, of deze winter, of volgend jaar. Het is emotioneel erg moeilijk om deze uitputtende marathon te rennen als het einde niet in zicht is. We dromen van de overwinning. Alle kinderen vragen dit aan de Kerstman.”
Hoe zal die dag van de overwinning eruit zien? “Ik stel me voor dat we allemaal zullen feestvieren en dansen en dat de volgende dag ‘gewoon’ vrede zal zijn. Maar dit proces zal in werkelijkheid langer duren, er zal een periode zijn zoals nu waarin we ons al voorbereiden op de wederopbouw, maar dat veel processen worden vertraagd omdat mensen bang zijn dat de wederopbouw morgen weer vernietigd zal worden. Veel ontwikkelingsprocessen in Oekraïne zijn al gestart, maar ik ben ervan overtuigd dat ze efficiënter zullen zijn wanneer de overwinning stabiel is zonder gevaar voor toekomstige escalaties.”
Wat geeft u energie in deze zware tijden? “Ik denk, en wij praten hier trouwens veel over in ons programma 'Jij wel?', communiceren met mensen. Dat helpt echt ontzettend. Zelfs als je erg moe bent, is er altijd iemand, misschien zelfs een vreemde, die je op de een of andere manier steunt. We vinden emotionele steun bij elkaar. Ik word altijd erg geholpen door regionale uitstapjes, als we ergens heen gaan, waar we mensen ontmoeten en met elkaar praten. En ik kom altijd terug met meer moed en optimisme.”
Vorig jaar ontmoette u Nederlandse politici en bezocht u het Máxima Medisch Centrum in Utrecht. Hoe heeft u ons land ervaren? “Nederland heb ik regelmatig bezocht. Ik wist niet dat Utrecht zo’n belangrijk centrum voor medische kennis is, dus het was interessant om dat te zien. Het ziekenhuis maakt echt indruk met zijn op kinderen gerichte benadering, die we ook proberen over te nemen in Oekraïne. Ik ben vooral blij dat het ziekenhuis een partner is geworden van het West-Oekraïense kindermedisch centrum, dat twee grote kinderziekenhuizen in Lviv heeft samengebracht.”
Nederland heeft Oekraïners altijd geholpen. Wat hoopt u dat de lezers van Libelle kunnen doen om het Oekraïense volk te steunen? “We voelen het medeleven, maar daarmee winnen we de oorlog niet. Ik nodig iedereen uit om ons fonds ter harte te nemen. Het fonds steunen is eenvoudiger dan niet wennen aan deze oorlog. Want helaas, hoe langer de oorlog duurt, hoe gevaarlijker het wordt, omdat mensen op de een of andere manier eraan wennen dat er oorlog is. Dat mag niet gebeuren. Het is heel belangrijk om je niet te laten manipuleren door alle misinformatie. De agressor doet veel moeite op dat gebied, er wordt zo veel geld in gestoken dat het heel effectief gebeurt. Het goede wint niet vanzelfsprekend als mensen alleen maar medelijden hebben. Onze strijd is een gemeenschappelijke, zodat deze golf van geweld niet naar jullie overslaat.”
“We voelen jullie medeleven, maar daarmee winnen we de oorlog niet”
Is er een speciale boodschap die u aan de internationale gemeenschap zou willen overbrengen? “We staan voor dezelfde waarden als die van de democratische wereld. Maar helaas betalen we er nu met ons bloed voor. Democratie en respect voor mensenrechten zijn niet vanzelfsprekend. Ze moeten worden veroverd op de VN-vergadering, op de conferenties. Dat is onze strijd en we willen graag dat iedereen dat begrijpt en onthoudt. Het Westen is te ontspannen. We dachten allemaal dat het onmogelijk was, genocides plegen, kinderen ontvoeren, massamoorden. Het blijkt dat dit anno 2024 erg gemakkelijk is.”
Als er vrede is, wat zijn uw plannen en dromen op persoonlijk en professioneel vlak? “Eerlijk gezegd weet ik het niet. Ik denk er nu niet aan. Ik voorvoel dat ik niet naar mijn oude beroep terug kan. Ik denk dat ik bepaalde vaardigheden heb verworven die ik op de een of andere manier anders moet gaan gebruiken.”
Gaat u het werk van de stichting voortzetten? “Ik wil heel graag dat onze projecten die nu ontkiemen doorgaan na de overwinning.”
Hoe hoopt u dat de wereld Oekraïne zal herinneren en zal leren van de ervaring van oorlog in Oekraïne? “Ik denk dat de wereld Oekraïne nu ziet als een voorbeeld van veerkracht en onverzettelijkheid. Maar het is belangrijk dat we de wereld eraan kunnen herinneren. Ik denk dat de wereld een betere plek zal worden. Er klinken veel pessimistische stemmen die zeggen dat de mensheid achteruitgaat: mensen zouden niet van elkaar houden, mensen zijn niet humaan. Ik hoop dat deze oorlog juist het tegenovergestelde bewijst. Veel landen en veel mensen in de wereld bewijzen precies dat tegenovergestelde door Oekraïne te helpen. Niet alleen met medeleven, maar met actieve ondersteuning. Omdat ze dat belangrijk vinden.”
“We zullen niet stoppen voordat er een rechtvaardige en stabiele vrede is”
Dit doet de Olena Zelenska Foundation
Olena Zelenska richtte in 2022, het jaar dat de oorlog begon, haar eigen stichting op: de Olena Zelenska Foundation. Het doel hiervan is om mensen in Oekraïne op het gebied van onderwijs, gezondheid en humanitaire hulp te helpen. Zo ondersteunt de stichting de herbouw van een ziekenhuis in Izium waar 140.000 patiënten zonder medische zorg zijn achtergebleven door de vernietiging van het ziekenhuis door Russische raketten. De stichting ondersteunde ook een project om psychosociale ondersteuning te bieden aan kinderen die getroffen zijn door de invasie. Verder heeft de stichting meer dan vijftigduizend laptops en tablets verstrekt aan de frontlinie- en grensregio’s van Oekraïne, zodat kinderen online onderwijs kunnen volgen. De stichting houdt zich ook bezig met het herbouwen en uitrusten van schuilkelders in scholen en kleuterscholen, en heeft een project ondersteund om onderwijslocaties in kinderziekenhuizen te creëren.
Een op de drie grote pleeggezinnen in Oekraïne, die elk vijf tot tien kinderen zonder ouderlijke zorg opvoeden, heeft hulp van de stichting gekregen. Daarnaast heeft de stichting het eerste deel van het project Room for Childhood uitgevoerd, waarbij veertien huizen zijn gebouwd voor grote pleeggezinnen die door de oorlog hun huis hebben verloren.
zelenskafoundation.org
Wil je de Olena Zelenska Foundation en haar werk ondersteunen met een donatie?
Scan dan de QR-code
MEER OVER OLENA
Olena Kyiashko (1978) werd geboren in Oekraïne en is van oorsprong screenwriter. In 2003 trouwde ze met Volodymyr Zelensky. Ze hebben twee kinderen: dochter Oleksandra en zoon Kyrylo. Nadat Zelensky president werd, en zij First Lady, richtte Olena zich meer op humanitaire hulp. In 2022, het jaar dat de oorlog begon, startte de First Lady haar eigen stichting.
